TÜRK ARŞİV BELGELERİNE GÖRE 1934 ERİVAN KÜRDOLOJİ KONGRESİ

Öz

Kürt çalışmaları Rusya İmparatorluğu’nda yayılma politikası için bir araç olurken onun mirasını alan Sovyet Rusya ve Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti’nde sosyalist devrim için kullanılmıştır. Leningrad ve Erivan merkezli kültürel-siyasal faaliyetler sayesinde Kürtler arasında okuryazarlık oranı artmış, yeni bir entelektüel Kürt zümresi ve kurumsal bir Kürdoloji alanı ortaya çıkmıştır. Bu çalışmaların en önemli mihenk taşlarından biri 1934’te Erivan’da düzenlenen Kürdoloji Kongresi’dir. Kürdoloji kelimesinin yaygın olarak kullanılmasına vesile olan bu kongrede alfabe ve imla çalışmaları yapılmıştır. Sovyet kaynakları bu süreci Lenin-Stalin’in milliyetler siyasetinin ve görünüşte millî, içerik bakımından sosyalist bir Kürt kültürü yaratma çabasının ifadesi olarak sunarken; kuruluşundan itibaren yaşadığı ayrılıkçı Kürt isyanlarından dolayı Türkiye, bu faaliyetleri, özellikle de Erivan merkezli Kürt çalışmalarını, sınırlarının hemen ötesinde bir Kürt özerkliği ve bağımsızlık fikrini besleyen propaganda ve teşkilatlanma girişimleri olarak değerlendirmiştir. Çalışmanın amacı, 1934 Erivan Kürdoloji Kongresi’nin Türk makamlarınca nasıl değerlendirildiğini, Sovyetlerin Kürt politikası karşısında Türkiye’nin güvenlik kaygılarını arşiv belgeleri ışığında analiz etmektir.

Anahtar Kelimeler

• Kürdoloji Kongresi
• Erivan
• SSCB’nin Kürt politikası
• Ermeni-Kürt ilişkileri

The 1934 Yerevan Kurdology Congress According to Turkish Archive Documents

Öz

Kurdish studies served as a tool for expansionist policy in the Russian Empire, while in Soviet Russia and the Armenian Soviet Republic, which inherited its legacy, they were used for the socialist revolution. Cultural and political initiatives centered in Leningrad and Yerevan increased literacy among Kurds and fostered a new intellectual class. A pivotal moment in this process was the 1934 Yerevan Kurdology Congress, which helped popularize the term “Kurdology,” undertook alphabet and orthographic reforms. While Soviet sources depicted these developments as a Lenin-Stalin nationalities policy and as an effort to build a culture that was outwardly national yet socialist in content, Turkey -shaped by earlier Kurdish uprisings- viewed the activities, especially those in Yerevan, as propaganda and organizational efforts encouraging Kurdish autonomy or eventual independence near its borders. This study aims to examine how the 1934 Yerevan Kurdology Congress was interpreted by Turkish authorities and to analyze Turkey’s security concerns in the face of Soviet Kurdish policy based on contemporary archival records.

Anahtar Kelimeler

• Kurdology Congress
• Yerevan
• the USSR’s Kurdish policy
• Armenian-Kurdish relations

Kaynakça

1. Abak, T. (2018). Osmanlı-Rus ilişkilerinde Kürt sorunu üzerine genel bir değerlendirme (1908-1914). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 14(27), 3-22.
2. Alsancakli, S. (2016). The early history of Kurdish studies (1787-1901). Die Welt Des Islams, 56(1), 55-88.
3. Başaran, A. (2021). Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) Türkiye Kürtlerine yönelik dış politikası ve SSCB Kürdolojisi, 1917-1945. Bige Strateji, 12(22), 107-141.
4. Çağlayan, E. (2015). Rusya’da Kürdoloji’nin geli̇şi̇mi̇. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 323-332.
5. Gafarli̇, O. & Güç, K. (2022). Russia’s Kurdish Policy from the Tsardom to the Soviet Union. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 77(1), 105-124.
6. Hasratian, M. (1998). The Kurds in the USSR and in the CIS (a brief account). Iran and the Caucasus, 2(1), 39-47.
7. Leezenberg, M. (2011). Soviet Kurdology and Kurdish orientalism. S. Conermann, M. Kemper (Ed.), The Heritage of Soviet Oriental Studies içinde (86-102. ss.) Routledge, Taylor & Francis Group.
8. Leezenberg, M. (2015). “A people forgotten by history”: Soviet Studies of the Kurds. Iranian Studies, 48(5), 747-767.

9. Liber, G. (1991). Korenizatsiia: Restructuring Soviet nationality policy in the 1920s. Ethnic and Racial Studies, 14(1), 15-23.
10. Özdemir, B. & Askeroğlu Arslan, A. (2018). Rusya’nın Kürdoloji çalışmaları (1787-1947). İnsan ve İnsan Dergisi, 5(17), 194-213.
11. Pohl, J. O. (2017). Kurds in the USSR, 1917-1956. Kurdish Studies Archive, 5, 183-200. Rohat, A. (1991). Kürdoloji Biliminin 200 yılı. Deng Yayınları.
12. Şimşir, B. N. (2007). Kürtçülük (1787-1923). Bilgi Yayınevi.
13. Şimşir, B. N. (2009). Kürtçülük (1924-1999). Bilgi Yayınevi.
14. Yilmaz, H. (2014). The rise of red Kurdistan. Iranian Studies, 47(5), 799-822.
15. Yüksel, M. (2021). Kurds and Kurdish Nationalism in the interwar period. H. Bozarslan, C. Gunes, V. Yadirgi (Ed.), The Cambridge History of the Kurds içinde (205-228. ss.), Cambridge University Press.
16. Şahmuradov, A. (2018). Rusya Federasyonu’nun kuzey Kafkasya bölgesindeki Türk halklarının durumu. S. Nurdan, M. Özler (Haz.), 18. Türk Tarih Kongresi Bildirileri X içinde (29-38. ss.), Türk Tarih Kurumu Yayınları.