On the Words “olturum”, “otruk (bol-)” and “kötürüm” in the Historical Turkic Written Languages

Öz

The names of organs and the verbs expressing bodily posture and action in the Turkic language have acquired the status of a fundamental source in the naming of the environment and objects. In this article, the issue of through which semantic routes the word olturum known to have been derived from the posture verb oltur- “to sit” acquired the meaning “crippled” which expresses bodily functional impairment, is addressed by taking into consideration the semantic development domains of posture verbs in the Turkic language; moreover, the semantic properties of derivational suffixes that are effective in processes of nominalization are also examined. Similarly, the expression otruk bol- found in Khwarezmian Turkish also means “to be crippled”. In addition, the emergence of the word kötürüm, whose earliest attestation is found in Divânu Lugâti’t-Türk, as a different lexical item representing the same semantic domain in Oghuz and Chagatai Turkish by following similar routes and methods, has also been separately addressed and evaluated. Thus, the place and function of bodily posture verbs in the Turkic language in naming health-related conditions have been examined within the framework of word-formation and semantic transfer processes.

Anahtar Kelimeler

• Khwarezmian Turkish
• Kipchak Turkish
• posture verbs
• olturum
• crippled

TARİHÎ TÜRK YAZI DİLLERİNDE “olturum”, “otruk (bol-)” ve “kötürüm” SÖZCÜKLERİ ÜZERİNE

Öz

Türk dilindeki organ adları ile bedenin duruş ve hareketini ifade eden fiiller, çevreyi ve nesneleri adlandırmada temel bir kaynak niteliğindedir. Bu makalede, oltur- duruş fiilinden türediği bilinen olturum sözcüğünün hangi anlambilimsel yollarla bedensel işlev kaybını ifade eden “kötürüm” anlamını kazandığı meselesi, Türk dilindeki duruş fiillerinin anlamsal gelişim alanları göz önünde bulundurularak ele alınmış, fiilden isim türetme süreçlerinde etkili olan yapım eklerinin semantik özellikleri ile birlikte değerlendirilmiştir. Bununla birlikte Harezm Türkçesinde görülen otruk bol- ifadesi de “kötürüm (olmak)” anlamındadır. Aynı şekilde, ilk örneğine Divânu Lugâti’t-Türk’te rastlanan kötürüm sözcüğünün, benzer yol ve yöntemleri takip ederek Oğuz ve Çağatay Türkçelerinde aynı anlam alanını karşılayan farklı bir sözcük olarak ortaya çıkışı da ayrıca ele alınarak değerlendirilmiştir. Böylece Türk dilinde bedensel duruş fiillerinin sağlıkla ilişkili durumları adlandırmadaki yeri ve işlevi, sözcük türetme ve anlamsal aktarım süreçleri bağlamında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Harezm Türkçesi
• Kıpçak Türkçesi
• duruş fiilleri
• olturum
• kötürüm

Kaynakça

1. Arat, R. R. (1947). Kutadgu Bilig I metin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Arat, R. R. (19884). Kutadgu Bilig II çeviri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III indeks. K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce (Haz.), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
4. Argunşah, M. & Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. Kesit Yayınları.
5. Ata, A. (1997). Kısāsü’l-Enbiyā. I: Giriş - metin - tıpkıbasım. II: Dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Berta, Á. (1998). Urtü. *or(w)-, ‘in Position gehen’ und *ol(w)- ‘sitzen. J. P. Laut, M. Ölmez (Haz.), Bahşı Ögdisi, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı içinde (25-43. ss.), Simurg Yayınları.
7. Boeschoten, H. (2023). A dictionary of early middle Turkic. Brill Publications.
8. Clauson, Sir G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford.

9. Coşar, A. M. (2008). Bir adlandırma öğesi olarak organ adları. Turkish Studies, 3(4), 1049-1079.
10. Çelebi Çam, S. (2025). Kısasü’l-Enbiya (Rabguzi) Tahran nüshası (transkripsiyonlu metin), Tahran ve Londra nüshaları arası eş anlamlılık. Fenomen Yayınları.
11. Eckmann, J. (2014). Nehcü’l-Ferādis uştmaḫlarnıŋ açuk yolı (Cennetlerin açık yolu). S. Tezcan, H. Zülfikar, A. Ata (Yay. Haz.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu lugâti’t-Türk Giriş - Metin - Çeviri - Notlar - Dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Erdal, M. (1991). Old Turkic word formation. Otto Harrassowitz.
14. Gökçe, F. (2013). Gramerleşme teorisi ve Türkçe fiil birleşmeleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
15. Hazai, G. & Tietze, A. (2017). Ferec baʻd eş-şidde. Türkiye Bilimler Akademisi.
16. İlhan, M. (2019). Türkçe organ adlarının yönelim metaforları açısından incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Karagözlü, S. (2018). İbnü Mühennâ lügati - Türkçe kısmı. Kesit Yayınları.
18. Kraska-Szlenk, I. (2014). Semantic extensions of body part terms: Common patterns and their interpretation. Language Sciences, (44), 15-39.
19. Kök, A. (2004). Karahanlı Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Le Coq, A. Von (1911). Chuastuanift, ein Sündenbekenntnis der manichäischen Auditores. Gefunden in Turfan (Chinesisch-Turkistan). Academie der Wissenschaften.
21. Le Coq, A. Von (1919). Turkische Manichaica aus Chotscho II. Academie der Wissenschaften.
22. Newman, J. (2002). A cross-linguistic overview of the posture verbs “sit”, “stand”, and “lie”. J. Newman (Ed.), The Linguistics of Sitting, Standing, and Lying içinde (1-24. ss.), John Benjamins Publishing.
23. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük - Çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liber Plus Yayınları.
24. Rahimi, F. (2016). Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi sözlüğü. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Şahin, H. (2004). Türkçede organ adlarıyla kurulmuş deyimler. Uludağ Üniversitesi Yayınları.
26. Şirin, H. (2016). Eski Türk yazıtları söz varlığı incelemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
27. Tezcan, S. (2011). Etimoloji önerileri. Ü. Çelik Şavk (Ed.), III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (819-830. ss.), Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
28. Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati I-X. Türkiye Bilimler Akademisi.
29. Toparlı, R., Vural, H., Karaatlı, R. (2014). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen / Eski Uygurcanın el sözlüğü. Universitätverlag Göttingen.
31. Yüce, N. (1993). Mukaddimetü’l-Edeb - Ḫvārizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası. Türk Dil Kurumu Yayınları.