DEDE KORKUT, FROZEN II, AVATAR: THE WAY OF WATER VE HAMAMNAME’DE SU ARKETİPİ: HAKİKAT VE MİTİK HAFIZA

Öz

Mitolojik anlatılardan modern sinemaya ve çağdaş edebiyata uzanan anlatı geleneğinde su, yalnızca yaşamı mümkün kılan doğal bir unsur değil; hakikat, hafıza, kutsal düzen ve dönüşümle ilişkili çok katmanlı bir arketiptir. Bu çalışmada suyun sembolik yapısı, Dede Korkut Kitabı’ndaki “Salur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı Boy” ve “Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy”, Frozen II, Avatar: The Way of Water ve Murathan Mungan’ın Hamamname adlı eseri üzerinden karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Jung’un arketip ve kolektif bilinçdışı kuramı ile Eliade’nin kutsal mekân ve kutsal zaman yaklaşımı çalışmanın kuramsal temelini oluşturmuştur. İnceleme sonucunda suyun haber taşıyan, geçmişe tanıklık eden, bastırılmış hakikati açığa çıkaran, kutsal ihlâli hatırlatan ve kahramanın dönüşüm sürecini harekete geçiren süreklilik gösteren bir arketip olarak işlediği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• su arketipi
• kolektif bilinçdışı
• hafıza
• Dede Korkut
• modern anlatılar

The Water Archetype in Dede Korkut, Frozen II, Avatar: The Way of Water, and Hamamname: Truth and Mythic Memory

Öz

In the narrative tradition extending from mythological narratives to modern cinema and contemporary literature, water is not merely a natural element that makes life possible; it is also a multilayered archetype associated with truth, memory, sacred order, and transformation. This study comparatively examines the symbolic structure of water through “The Sack of the House of Salur Kazan” and “The Story of Basat Killing Tepegöz” in The Book of Dede Korkut, Frozen II, Avatar: The Way of Water, and Murathan Mungan’s Hamamname. The theoretical framework of the study is based on Carl Gustav Jung’s theory of archetypes and the collective unconscious, along with Mircea Eliade’s approach to sacred space and sacred time. As a result of the analysis, it is demonstrated that water functions as a continuous archetype that carries news, bears witness to the past, reveals repressed truth, recalls the violation of sacred order, and activates the hero’s process of transformation.

Anahtar Kelimeler

• water archetype
• collective unconscious
• memory
• Dede Korkut
• modern narratives

Kaynakça

1. Bachelard, G. (2006). Su ve düşler. (Çev: O. Kunal), Yapı Kredi Yayınları.
2. Baysal, N. (2019). Türk halk kültüründe su. (Yayımlanmamış doktora tezi). İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Buck, C. & Lee, J. (Yön.). (2019). Frozen II (Animasyon film). Walt Disney Animation Studios.
4. Bultmann, R. (2006). Tarih ve eskatoloji: Sonsuzluğun mevcudiyeti. (Çev: E. Kuşcu), Elis Yayınları.
5. Cameron, J. (Yön.). (2022). Avatar: The Way of Water (Sinema filmi). 20th Century Studios.
6. Can, Ş. (2020). Klasik Yunan mitolojisi. Ötüken Neşriyat.
7. Caner, F. (2017). Büyük tufan mitleri ve Atra-Hasis. KAREN Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 3(3), 17-26.
8. Çığ, M. İ. (2009). Sümerlilerde Tufan: Tufan’da Türkler. Kaynak Yayınları.

9. Demir, N. (Ed.). (2013). Geleneksel Türk sanatında ve edebiyatımızda su. Anadolu’da Su Medeniyeti Dizisi, (5), ASKİ Yayınları.
10. Dilek, İ. (2018). Mitolojilerde ve Türk destanlarında köpük. Türk Dünyası / Turkish World Dil ve Edebiyat Dergisi, (46), 67-90.
11. Eliade, M. (1992). İmgeler simgeler. (Çev: M. A. Kılıçbay), Gece Yayınları.
12. Eliade, M. (2015). Dinler tarihine giriş. (Çev: L. A. Özcan), Kabalcı Yayınları.
13. Ersoy, N. (1990). Semboller ve yorumlarla görünenden görünmeyene. Zafer Sena Ofset.
14. Gezgin, D. (2018). Su mitosları. Sel Yayıncılık.
15. Gökyay, O. Ş. (2006). Dede Korkut hikâyeleri. Kabalcı Yayınları.
16. Heidel, A. (2000). Enûma Eliş: Babil yaratılış destanı. Ayraç Yayınları.
17. Hooke, H. (1995). Ortadoğu mitolojisi. (Çev: A. Şenel). İmge Yayınları.
18. İnan, A. (1995). Tarihte ve bugün Şamanizm. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Jung, C. G. (2019). Dönüşüm sembolleri: Bir şizofreni başlangıcının analizi (Çev: F. G. Gerhold), Alfa Yayınları.
20. Jung, C. G. (2019). Dört arketip. (Çev: Z. A. Yılmazer), Metis Yayınları.
21. Karakurt, S. (2019). Dinlerde su ile arınma ve Hristiyanlıkta vaftiz anlayışı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Korkmaz, R. (2009). Sınırları ihlal edilen doğanın intikamı: Tepegöz. Turkish Studies, 4(8), 65-78.
23. Korkmaz, R. (2015). Yazınsal okumalar. Kesit Yayınları.
24. Kramer, N. (2002). Tarih Sümer’de başlar. (Çev: H. Koyukan). Kabalcı Yayınları.
25. Marriott, A. & Rachlin, C. K. (1994). Kızılderili mitolojisi. (Çev: Ü. Özünlü). İmge Yayınları.
26. Mungan, M. (2020). Hamamname. Metis Yayınları.
27. Oğuz, M. Ö. (1998). Mitolojimizde ve Ural Batır Destanı’nda başlangıçtaki sonsuz su. Millî Folklor, 5(38), 22-24.
28. Ögel, B. (2002). Türk mitolojisi II. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Özdemir, S. D. (2014). Anadolu masallarında su ve ateş. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Radloff, W. R. (2018). Türklük ve Şamanlık. Örgün Yayınları.
31. Roux, J. P. (1998). Türklerin ve Moğolların eski dini. Kabalcı Yayınları.
32. Rudhardt, J. (2006). Su. (Çev: A. Koç), Millî Folklor, 18(70), 125-135.
33. Sakaoğlu, S. & Duymaz, A. (2020). İslamiyet öncesi Türk destanları. Ötüken Neşriyat.
34. Saydam, M. B. (2019). Deli Dumrul’un bilinci: “Türk-İslam Ruhu” üzerine bir kültür psikolojisi denemesi. Metis Yayınları.
35. Sezal, Z. (2007). Su simgeciliği ve ilahi dinlerde arınma. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Tezcan, S. & Boeschoten, H. (2001). Dede Korkut Oğuznameleri. Yapı Kredi Yayınları.
37. Türker, F. (2011). Altay Türklerinin efsaneleri (inceleme-metin). (Yayımlanmamış doktora tezi). İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Türkmen, F. (2013). Yer, yer değilken; su, su idi (Her şey suydu). N. Demir (Ed.), Geleneksel Türk Sanatında ve Edebiyatımızda Su içinde (13-21. ss.), Ankara Büyükşehir Belediyesi ASKİ Genel Müdürlüğü Yayınları.
39. Uçan Eke, N. (2021). Suyun hafızası: Murathan Mungan’ın Hamamname’sinde geleneğin yansımaları, postmodern anlatı ve gelenek. Kesit Yayınları.
40. Uzelli, G. (2016). Slav mitolojisi: İnanışlar ve söylenceler. Yapı Kredi Yayınları.
41. Yavuz, C. (2019). Çuvaş halk anlatılarında evin ve ailenin koruyucu güçleri. İdil Ural Araştırmaları Dergisi, 1(1), 59-81.
42. Yılmaz Polat, L. (2024). Anadolu sahası Türk halk hikâyelerinde su motifinin sembolik çözümlemesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ardahan: Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
43. Yücel, Ç. & Parıltı, U. (2019). Yakındoğu kültüründe tufan mitolojisi. Uluslararası Mitoloji Sempozyumu Bildirileri I içinde (244-256. ss.), Ardahan Üniversitesi Yayınları.