VIII. MİKHAEL PALAİOLOGOS VE BİR EL YAZMASINDAKİ PORTRESİ (GR. 118, RUSYA ULUSAL KÜTÜPHANESİ, ST. PETERSBURG)

Öz

Bizans İmparatorluğu’nun eski başkenti Konstantinopolis’i 1261 yılında Latinlerden geri alarak imparatorluğu yeniden hayata geçiren VIII. Mikhael Palaiologos (1259-1282), askerî ve diplomatik başarılarıyla Palaiologoslar Dönemi’nin en önemli figürlerinden biri olmuştur. 1274 yılında Doğu ve Batı Kiliseleri arasında Lyons Birliği’nin sağlanması, onun en önemli siyasi başarılarından biridir. Özellikle Batı Kilisesiyle kurduğu yakın ilişkiler nedeniyle çevresinin muhalefetiyle karşılaşan Mikhael, Bizanslı yazarlar tarafından “Latin yanlısı” (Latinophron) olarak nitelendirilmiştir. VIII. Mikhael’in Rusya Ulusal Kütüphanesi’nde korunan tetraevangelion’da (Gr. 118, f. 22r) bir portresi bulunmaktadır. Bu tasvirde imparator, Bizans geleneksel imparator portrelerinden farklı olarak Batılı bir soylu gibi betimlenmiştir. Benzer bir portre, Sina’daki Ekaterini Manastırı’nda bir el yazmasında (Sinait. gr. 2123, f. 30r) yer alır. Mikhael’in ölümünden yaklaşık iki yüzyıl sonra ortaya çıkan ve Latin yanlısı kimliğiyle ilişkilendirilebilecek bu ünik tasvirler dikkat çekicidir. Bu makalede, VIII. Mikhael’in hükümdarlık dönemi ve Gr. 118’deki tasviri incelenmektedir. Bu çalışma, tarihsel bağlam ile görsel temsil arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• VIII. Mikhael Palaiologos
• Bizans Sanatı
• Bizans resimli el yazmaları
• imparator portreleri

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Michael VIII Palaiologos and His Portrait in a Manuscript (Gr. 118, National Library of Russia, St. Petersburg)

Öz

Michael VIII Palaiologos (1259-1282), who restored the Byzantine Empire by recapturing its former capital, Constantinople, from the Latins in 1261, was one of the most important figures of the Palaiologan period due to his military and diplomatic achievements. The Union of Lyons between the Eastern and Western Churches in 1274 was one of his major political successes. In foreign policy, especially because of his close relations with the Western Church, Michael VIII faced opposition within Byzantine court and was described by Byzantine authors as a “Latinophron”. A portrait of Michael VIII appears in a tetraevangelion (Gr. 118, f.22r) preserved in the National Library of Russia. In this image, the emperor is depicted not in the traditional Byzantine imperial manner, but in the style of a Western nobleman. A similar portrait can be found in the manuscript (Sinait. Gr. 2123, f.30r) kept at the Monastery of St Catherine at Sinai. These unique depictions, which appeared about two centuries after Michael’s death and can be linked to his Latinophron identity, are particularly striking. This article examines the reign of Michael VIII and his depiction in the Gr. 118, aiming to show the relationship between historical context and visual representation.

Anahtar Kelimeler

• Michael VIII Palaiologos
• Byzantine Art
• Byzantine manuscript illumination
• emperor portraits

Kaynakça

1. Alexakis, A. (2007). Official and unofficial contacts between Rome and Constantinople before the Second Council of Lyons (1274). Annuarium Historiae Conciliorum, 39(1), 99-124.
2. Anastos, M. V. (1946). The Alexandrian origin of the “Christian Topography” of Cosmas Indicopleustes. Dumbarton Oaks Papers, (3), 73-80.
3. Anderson, J. C., Canart, P., Walter, C. (1989). The Barberini Psalter: Codex Vaticanus Barberinianus Graecus 372. Belser.
4. Andrea, A. J. (2008). Contemporary sources for the Fourth Crusade. Brill.
5. Angelov, D. G. (2006). The confession of Michael VIII Palaiologos and King David. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 56, 193-204.
6. Baştav, Ş. (1989). Bizans İmparatorluğu tarihi: son devir (1261-1461) Osmanlı Türk-Bizans münasebetleri. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
7. Bonicatti, M. (1960). Per l'origine del Salterio Barberiniano Greco 372 e la cronologia del Tetraevangelo Urbinate Greco, 2, Serra.
8. Brubaker, L. (2002). The Vienna Dioskorides and Anicia Juliana. H. Maguire, J. Wolschke-Bulmahnm, A. Littlewood (Ed.), Byzantine Garden Culture içinde (189-214. ss.), Dumbarton Oaks.

9. Buschhausen, H. & Buschhausen, H. (1976). Die Marienkirche von Apollonia in Albanien: Byzantiner, Normannen und Serben im kampf um die Via Egnatia. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
10. Chatzidakis, M. & Drakopoloulou, E. (1997). Ellines zografoi meta tin alosi (1450-1830). Kentro Neoellinikon Erevnon-Ethniko İdryma Erevnon Adeia Dianomis.
11. Corrigan, K. (1992). Visual polemics in the ninth-century Byzantine psalters. Cambridge University Press. Cutler, A. & Nesbitt, J. (1986). L’arte Bizantina e il suo pubblico. II. UTET.
12. Dark, K. (1999). The Byzantine church and monastery of St Mary Peribleptos in Istanbul. The Burlington Magazine, 141(1160), 656-664.
13. Diehl, C. (1926). Manuel d’Art Byzantin. II. A. Picard et fils.
14. Dindorfius, L. (1868). Ioannou tou Zonara Epitome Historion – Ioannis Zonarae Epitome Historiarum cum Caroli Ducangii suisque annotationibus. I. B. G. Teubner.
15. Dobrynina, E. (2011). New findings on the Khludov Psalter revealed during restoration. Ἔξεμπλον. Studi in Onore di Irmgard Hutter II = Νέα Ῥώμη. Rivista di Ricerche Bizantinistiche 7 içinde (1-16. ss.), Università degli Studi di Roma “Tor Vergata”.
16. Evangelatou, M. (2002). The illustration of the ninth-century Byzantine marginal psalters: layers of meaning and their sources. (Yayımlanmamış doktora tezi). London: Courtauld Institute of Art University of London.
17. Geanakoplos, D. (1953a). Michael VIII Palaeologus and the Union of Lyons (1274). The Harvard theological review, 46(2), 79-89.
18. Geanakoplos, D. J. (1953b). Greco-Latin Relations on the eve of the Byzantine restoration: The Battle of Pelagonia 1259. Dumbarton Oaks Papers, (7), 99-141.
19. Geanakoplos, D. J. (1953c). The Nicene Revolution of 1258 and The usurpation of Michael VIII Palaeologos. Traditio, (9), 420-430.
20. Hardt, I. (1806). Catalogus codicum manuscriptorum Graecorum Bibliothecae Regiae Bavaricae. V. Typis I. E. Seidel.
21. Herklotz, I. (1999). Cassiano dal Pozzo und die archäologie des 17. jahrhunderts. Hirmer.
22. Hilsdale, C. J. (2014). Introduction: The imperial image as gift. Byzantine Art and Diplomacy in an Age of Decline içinde (1-26. ss.), Cambridge University Press.
23. Holmes, C. (2010). Provinces and capital. L. James (Ed.), A companion to Byzantium içinde (55-66. ss.), Wiley-Blackwell.
24. Janin, R. (1945). Le monastère de Théotocos Péribleptos à Constantinople. Bulletin de la section historique de l'Académie Roumaine, 26, 192-201.
25. Jeffreys E. & Mango C. (2002). Towards a Franco-Greek culture. C. Mango (Ed.), The Oxford History of Byzantium içinde (294-305. ss.), Oxford University Press.
26. Kalopissi-Verti, S. (2006). Patronage and artistic production in Byzantium during the Palaiologan period. S. T. Brooks (Ed.), Byzantium: faith and power (1261-1557) Perspectives on Late Byzantine Art and Culture içinde (76-97. ss.), The Metropolitan Museum of Art-Yale University Press.
27. Kalopissi-Verti, S. (2012). Aspects of Byzantine art after the recapture of Constantinople (1261-c.1300): reflections of imperial policy, reactions, confrontation with the Latins. Orient et occident Méditerranéens au XIIIe siècle: les programmes picturaux içinde (41-64. ss.), Picard.
28. Kaya Zenbilci, İ. (2017). Orta Bizans Dönemi Konstantinopolis manastır atölyeleri ve resimli el yazmaları üretimi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Kazhdan, A. (1991). Megas Domestikos. A. P. Kazhdan (Ed.), The Oxford Dictionary of Byzantium içinde (1329-1330 ss.), 2, Oxford University Press.
30. Kominko, M. (2013). The world of Kosmas illustrated Byzantine codices of the Christian Topography. Cambridge University Press.
31. Kondakov, N. P. (1878). Miniatyury Grecheskoy rukopisi psaltiri IX veka iz sobraniya A. I. Khludova v Moskve. V Sinodal’noy Tipografii.
32. Kurat, A. N. (1976). Altın Orda Devleti. Türk Dünyası El Kitabı içinde (926-932. ss.), Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü.
33. Laiou, A. (2008). The physical world landscape, land use, and the environment: the political geography of the Byzantine world political-historical survey, “1204-1453”. E. Jeffreys, J. Haldon, R. Cormack (Ed.), The Oxford Handbook of Byzantine Studies içinde (280-294. ss.), Oxford University Press.
34. Laurent, V. (1929). Les manuscrits de l’histoire Byzantine de Georges Pachymère. Byzantion, 5(1), 129-205.
35. Laurent, V. (1936). Deux nouveaux manuscrits de l’« Histoire Byzantine » de Georges Pachymère. Byzantion, 11(1), 43-57.
36. Likhachova, V. D. (1969). Sud’ba odnoy srednevekovoy knigi. Svornik Kniga, (18), 201-209.
37. Likhachova, V. D. (1977). Vizantiyskaya miniatyura: pamyatniki Vizantiyskoy miniatyury IX-XV vekov v Sobraniyakh Sovetskogo Soyuza. Iskusstvo.
38. Macrides, R. J. (1991). Chartophylax. A. P. Kazhdan (Ed.), The Oxford dictionary of Byzantium içinde (416. ss.), 1, Oxford University Press.
39. Malitzki, N. (1932). Le psautier byzantin à illustrations marginales du type Chludov est-il de provenance monastique?. L’art Byzantin chez le Slaves içinde (235-243. ss.), II. Ernest Leroux.
40. Mango, C. (1992). The monastery of St. Mary Peribleptos (Sulu Manastır) at Constantinople revisited. Revue des Études Arméniennes, (23), 473-493.
41. McCrindle, J. W. (1897). The Christian topography of Cosmas, an Egyptian monk. The Hakluyt Society.
42. Mendola, L. (2016). Sicily’s rebellion against King Charles - John of Procida. Trinacria Editions.
43. Miljkovic-Pepek, P. (1997). Le portrait de l’empereur Byzantin Michel VIII à l’église rupestre de Saint-Érasme près d’Ohrid. Cahiers Archéologiques, (45), 169-177.
44. Muralt, E. de (1864). Catalogues des manuscrits Grecs de la Bibliothéque Impériale Publique. St. Petersbourg.
45. Museo di Genova. (2025, Aralık 19). Saint Lawrence’s pallium. https://www.museidigenova.it/en/textile-manufacture-court-empire-nicaea-pallium-san-lorenzo
46. Münchener DigitalisierungsZentrum Digitale Bibliothek-MDZ. (2025, Aralık 10). Georgius, Pachymeres: Historia – BSB Cod.graec. 442. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00108701?page=1
47. Necipoğlu, N. (2009). Byzantium between the Ottomans and the Latins politics and society in the late empire. Cambridge University Press.
48. Nicol, D. M. (1972). The relations of Charles of Anjou with Nikephoros of Epiros. Byzantinische Forschungen, 4, 170-194.
49. Niebuhr, B. G. (1835). Georgii Pachymeris de Michaele et Andronico Palaelogis volumen prius. Corpus scriptorum historiae Byzantinae. Impensis ed. Weberi.
50. Nikolić, M. & Pavlović, B. (2017). Slika Mihaila VIII u delima istoričara epohe Paleologa. Zbornik radova Vizantološkog institute, LIV, 143-181.
51. Norwich, J. J. (2013). Bizans gerileme ve çöküş dönemi (MS 1082-1453). III. Kabalcı Yayınevi.
52. Osti, F. (2011). Il monastero costantinopolitano della Theotokos Peribleptos fra 11o e 12o secolo. Revue des études Byzantines, (69), 235-252.
53. Ostrogorsky, G. (1999). Bizans devleti tarihi. (Çev: F. Işıltan), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
54. Özcan, A. T. (2009). Novgorod I kroniğinde İstanbul’un Latinlerce işgali ile ilgili kayıtlar. Tarih İncelemeleri Dergisi, XXVI(1), 101-116.
55. Özgüdenli, O. G. (2020). Moğollar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (225-229. ss.), 30, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
56. Özgümüş, F. (2000). Peribleptos (‘Sulu’) monastery in Istanbul. Byzantinische Zeitschrift, (93), 508-520.
57. Papamastorakis, T. (1989/1990). Ena eikastiko egkoumio tou Mikhael H Palaiologou: Oi ekzoterikes toikhographies sto katholiko tes Mones tes Maurioutissas stin Kastoria. Deltion XAE, 15, 221-240.
58. Parani, M. (2003). Reconstructing the reality of images, Byzantine material culture and religious iconography (11th-15th centuries). Brill.
59. Paribeni, A. (1999). Il pallio di San Lorenzo a Genova. A. Iacobini, M. Della Valle (Ed.), L’arte di Bisanzio e l’Italia al tempo dei Paleologi, 1261-1453 içinde (229-252. ss.), Àrgos.
60. Pelekanides, S. & Chatzidakes, M. (1985). Kastoria. Melissa.
61. Pelliot, P. (1950). Notes sur l’histoire de la Horde d’Or. Adrien-Maisonneuve.
62. Roberg, B. (1990). Das Zweite Konzil von Lyon. Schöningh.
63. Roux, J.-P. (2001). Moğol İmparatorluğu Tarihi. (Çev: A. Kazancıgil, A. Bereket), Kabalcı Yayınevi.
64. Saray, M. (1989). Altın Orda Hanlığı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (538-540. ss.), 2, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
65. Sčepkina, M. (1977). Miniatiury Khludovskoi Psaltyri: Grecheskii illiustrirovannyi kodeks IX veka. Iskustvvo.
66. Shepard, J. (2008). General ıntroduction. J. Shephard (Ed.), The Cambridge History of The Byzantine Empire c. 500-1492 içinde (53-75. ss.), Cambridge University Press.
67. Spatharakis, I. (1976). The portrait in Byzantine illuminated manuscripts. E. J. Brill.
68. Talbot, A. M. (1991a). Demetrios Palaiologos. A. Kazhdan (Ed.), The Oxford dictionary of Byzantium içinde (606-607. ss.), 1, Oxford University Press.
69. Talbot, A. M. (1991b). Michael VIII Palaiologos. A. Kazhdan (Ed.), The Oxford dictionary of Byzantium içinde (1367. ss.), 2, Oxford University Press.
70. Talbot, A. M. (1993). The restoration of Constantinople under Michael VIII. Dumbarton Oaks Papers, (47), 243-261.
71. The Met. (2025, Aralık 15). Medal: John VIII Paleologus. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/460849
72. Treadgold, W. (1997). A history of the Byzantine state and society. Stanford University.
73. Turnbull, S. (2004). The walls of Constantinople AD 324-1453. Osprey.
74. Varsallona, J. (2021). Reinventing the capital: The ideological use of monumental architecture in Michael VIII Palaiologos’ Constantinople (1261-1282). Eurasian Studies, 19, 155-177.
75. Villehardouiun, G. de. & Valenciennes, H. de. (2008). IV Haçlı Seferi kronikleri. (Çev: A. Berktay), Türkiye İş Bankası Yayınları.
76. Wald, E. (1944). The Comnenian portraits in the Barberini Psalter. Hesperia, 13(1), 78-86.
77. Wikimedia Commons. (2025, Kasım 19). Michael VIII. Palaiologos. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Michael_VIII_Palaiologos_-_St_Catherine%27s,_Sinai,_MS_Sinait._gr._2123_-_f._30r.gif
78. Wikizero [1]. (2025, Kasım 25). Miniature of Michael VIII Palaiologos. https://www.wikizero.org/wiki/en/Michael_VIII_Palaiologos
79. Wikizero [2]. (2025, Kasım 25). Reproduction of a lost Byzantine miniature in the Peribleptos Monastery, Mystras, portraying Michael VIII alongside Theodora and Constantine. https://www.wikizero.org/wiki/en/Michael_VIII_Palaiologos
80. Wilson, N. G. (1971). Two notes on Byzantine scholarship: I. The Vienna Dioscorides and the History of Scholia. Greek, Roman and Byzantine studies, (12), 557-558.
81. Winstedt, E. O. (1905). Notes from Cosmas Indicopleustes. The journal of theological studies, 6(22), 282-285.
82. Winstedt, E. O. (1909). The Christian topography of Cosmas Indicopeustes. Cambridge University Press.
83. Wright, C. (2016). Constantinople and the Coup d’État in Palaiologan Byzantium. Dumbarton Oaks Papers, (70), 271-292.
84. Wright, D. G. (2025, Kasım 29). The capi. https://surprisedbytime.blogspot.com/2010/11/capi.html
85. Yiğit, İ. (1991). Siyasî-dinî-kültürel-sosyal İslâm tarihi: Memlûkler. Kayıhan Yayınevi.
86. Yiğit, İ. (2004). Memlükler. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (90-97. ss.), 29, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.