SULTANIN LEHİSTANLI MEMURLARI (1876-1909)

Öz

Sultan II. Abdülhamid Han Dönemi’nde 1879 yılında kurulan Sicill-i Ahvâl Komisyonu tarafından tutulan defterlere devlet memurlarının memuriyet hayatlarındaki her türlü değişim kaydedilmiştir. Bu defterler sayesinde memurların doğum ve aile bilgilerini, okumuş oldukları okulları, almış oldukları dersleri, bildikleri lisanları ve bunları hangi seviyede bildiklerine kadar ayrıntılı bilgiler elde etmek mümkündür. Memurların memuriyet hayatında yapmış oldukları görevleri, almış oldukları maaşları, atama ve azil süreçlerini, almış oldukları nişan ve madalyaları, geçirmiş oldukları hastalıkları ihtiva eden bilgiler de bu defterlerde yer almaktadır. Bu çalışmada Lehistanlı olup Osmanlı Devleti’nde memurluk yapmış on bir memurun biyografileri üzerinden Osmanlı Devleti’ne yaptıkları katkılar ele alınacaktır. Çalışmada Sicill-i Ahvâl Defterlerinin yanı sıra farklı fonlarda yapılan taramalar neticesinde tespit edilen arşiv belgeleri de kullanılmıştır. Bu araştırma bundan sonra yapılacak olan biyografi çalışmalarına, yabancı memur istihdamına, Osmanlı kurumları üzerine yapılacak incelemelere de yol gösterme ve kaynaklık etme adına katkılar sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Lehistan/Polonya
• Sicill-i Ahvâl Defterleri
• II. Abdülhamid

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Sultan’s Polish Officials (1876-1909)

Öz

The registers kept by the Sicill-i Ahvâl Commission, which was established in 1879 during the reign of Sultan Abdülhamid II, recorded all changes throughout the official careers of civil servants. Thanks to these registers, it is possible to obtain detailed information on civil servants’ birth and family backgrounds, the schools they attended, the courses they completed, and the languages they knew, including their level of proficiency. The registers also contain information regarding the positions held during their careers, salaries they received, appointment and dismissal processes, decorations and medals awarded, as well as illnesses they experienced. This study will examine the contributions of eleven Polish-origin civil servants who served in the Ottoman Empire based on their biographies. The study also made use of archival documents identified through searches conducted in various fonds, in addition to the Sicill-i Ahvâl registers. It also aims to contribute to future biographical studies, research on the employment of foreign civil servants, and studies on Ottoman institutions by providing guidance and serving as a reference source.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Poland
• Sicill-i Ahvâl Registers
• Abdülhamid II

Kaynakça

1. Açıkses, E. & Gül, O. K. (2009). Osmanlı toplumunda aidiyetlik duygusuna bir örnek: Ahmet Rüstem (Alfred Bilinski) Bey. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 169-184.
2. Akdağ, H., Aydoğdu, G., Avcı, M. (2016). Sicil-i Ahval defterleri ışığında Osmanlı bürokrasisinde İstanbul doğumlu Rum, Ermeni, Musevi memurların fonksiyonelliği. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(29/5), 18-40.
3. Aktepe, M. M. (1989). Ahmed III. İslâm Ansiklopedisi, 2, içinde (34-38. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Anafarta, N. (1979). Osmanlı İmparatorluğu ile Lehistan (Polonya) arasındaki münasebetlerle ilgili tarihi belgeler. Bilmen Basımevi.
5. Aras, S. (2023). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı bürokrasisinde Dağıstanlılar. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Artuk, İ. (2003). Madalya. İslâm Ansiklopedisi, 27, içinde (301-302. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Artuk, İ. (2007). Nişan. İslâm Ansiklopedisi, 33, içinde (154-156. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Aydın, S. (2023). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Kafkas doğumlu devlet memurları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Balcı, S. & Yadi, A. (2013). Osmanlı bürokrasisinde Yahudiler. Libra Kitap.
10. Beydilli, K. (2007). Polonya (Tarih). İslâm Ansiklopedisi, 34, içinde (309-317. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Deveci Bozkuş, Y. (2020). Sicill-i Ahval kayıtlarına göre Afyonkarahisar doğumlu Ermeni memurlar. Tarih ve Gelecek Dergisi, 6(1), 13-25.
12. Devellioğlu, F. (2008). Sicill. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat içinde (951. ss.), Aydın Kitabevi Yayınları.
13. Emecen, F. (2000). İbrahim. İslâm Ansiklopedisi, 21, içinde (274-281. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Emecen, F. (2007). Osman II. İslâm Ansiklopedisi, 33, içinde (453-456. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Eralp, T. N. (2002). Osmanlılarda nişan ve madalya. Türkler Ansiklopedisi, 13, içinde. (683-686. ss.), Yeni Türkiye Yayınları.
16. Erüreten, M. (2001). Osmanlı madalya ve nişanları belgelerle tarihi. DMC Yayınları.
17. Gümüş, M. (2015). Leh ve Macar mültecilerinin Osmanlı Devleti’ne Sığınması beyin göçü olarak değerlendirilebilir mi?. Tarih Okulu Dergisi, 8(XXIII), 363-387.
18. Gümüş, M. (2020). Osmanlı Devleti’nin yabancı uzmanları istihdam politikaları: Kıllet-i ricale/memûrine çare arayışları. M. Hanilçe, Y. E. Tekinsoy (Ed.), Osmanlı Devleti Hizmetindeki Yabancılar içinde (27-60. ss.), Selenge Yayınları.
19. Gündüz, A. (2011). Sicill-i ahvâl defterlerine göre Kayserili müslim ve gayrimüslim memurların aldıkları madalya, rütbe ve nişanlar (M. 1879-1909). History Studies, 3(3), 123-145.
20. Hanilçe, M. & Tekinsoy, Y. E. (2020). Osmanlı devleti hizmetindeki yabancılar. Selenge Yayınları.
21. İlgürel, M. (1989). Ahmed I. İslâm Ansiklopedisi, 2, içinde (30-33. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. İnalcık, H. (2003). Mehmed II. İslâm Ansiklopedisi, 28, içinde (395-407. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. İnbaşı, M. (2020). Bucaş Antlaşması. İslâm Ansiklopedisi, Ek 1, içinde (211-213. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Kantarcı, Ş. (2008). Osmanlı’da onurlu bir diplomat ve Milli Mücadele’nin önemli siması: Ahmet Rüstem Bey. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 9, 247-285.
25. Kepecioğlu, K. (1999). Madalya. Tarih lûgati -Osmanlı tarih deyimleri ve temel terimleri sözlüğü- içinde. (s. 237-238). 21. Yüzyıl Yayınları.
26. Kepecioğlu, K. (1999). Nişan. Tarih lûgati -Osmanlı tarih deyimleri ve temel terimleri sözlüğü- içinde. (265. ss.), 21. Yüzyıl Yayınları.
27. Kılıç, M. (2012). Sicill-i Ahval kayıtlarına göre II. Abdulhamid dönemi Osmanlı bürokrasisinde Yahudi memurlar. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (31), 129-156.
28. Kırmızı, A. (1998). II. Abdülhamid Dönemi (1876-1908) Osmanlı bürokrasisinde gayrimüslimler. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Kucak, Ö. (2016). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Siirt doğumlu Gayr-i Müslim memurlar (1879-1909). Journal of International Social Research, 9(47), 260-268.
30. Kütükoğlu, B. (2020). Murad III. İslâm Ansiklopedisi, 31, içinde (172-176. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
31. Latka, J. S. (1991). Polonya mültecileri ve yeni fikirler. Tarih ve Toplum, 16(91), 51-55.
32. Muraz Budak, Ö. (2023). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Girit doğumlu gayrimüslim memurlar. Electronic Turkish Studies, 18(3), 819-834.
33. Nal, O. U. & Gümüşsoy, E. (2025). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Gelibolu doğumlu gayrimüslim devlet memurları (1879-1909). Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(2), 162-183.
34. Oğuz, E. E. (2020). Osmanlı’dan Cumhuriyete bilinmeyen önemli bir kişilik Ahmed Rüstem Bey (1862-1935). Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi (OTAD), IV(2), 128-168.
35. Olgun, S. (2019). Katolik bir Osmanlı bürokratı ve Arnavut milliyetçisi Paşko Vasa Paşa (1825-1892). Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi-Trakya Üniversitesi, 8(2), 295-332.
36. Olgun, S. (2025). Son dönem Osmanlı bürokrasisinde görev alan Elbistanlı devlet memurları. M. Gümüş (Ed.), Yakın Çağ Tarihi Alanında Uluslararası Araştırmalar - II içinde (189-224. ss.), Eğitim Yayınevi.
37. Oran, Ş. (2025). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı bürokrasisinde Gümülcineli devlet adamları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Siirt: Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Büyük Lûgat. (1992). Sicill. (883. ss.), Türdav Yayınları.
39. Özcan, A. (2003a). Mahmud I. İslâm Ansiklopedisi, 27, içinde (348-352. ss.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
40. Özcan, A. (2003b). Mehmed IV. İslâm Ansiklopedisi, 28, içinde (414-418. ss.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
41. Özcan, A. (2020). Mustafa II. İslâm Ansiklopedisi, 31, içinde (275-280. ss.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
42. Özhan, İ. (2024). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı bürokrasisinde Varnalı devlet adamları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Siirt: Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Özger, Y. (2010). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı bürokrasisinde Yozgatlı devlet adamları. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
44. Özger, Y. (2011). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre bazı Yahudi memurların sosyo-kültürel durumları. Journal of International Social Research, 4(16), 381-401.
45. Pakalın, M. Z. (1993a). Madalya. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 2, içinde (377-379. ss.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
46. Pakalın, M. Z. (1993a). Nişan. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 2, içinde (694-696. ss.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
47. Pakalın, M. Z. (1993b). Sicill-i Ahvâl. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 3, içinde (210. ss.), Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
48. Saraç, H. (2018). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Osmanlı bürokrasisinde istihdam edilen Kayseri doğumlu gayrimüslim devlet adamları (1839-1883). Karadeniz Araştırmaları, (59), 232-260.
49. Saraç, H. (2021). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı’nın son devri’nde Rizeli devlet adamları. Rize Araştırmaları Vakfı Yayınları.
50. Sarıyıldız, G. (2004). Sicill-i Ahvâl Komisyonu’nun kuruluşu ve işlevi (1879-1909). Der Yayınları.
51. Sarıyıldız, G. (2009). Sicill-i Ahvâl defterleri. İslâm Ansiklopedisi, 37, içinde (134-136. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
52. Saylan, K & Gök, İ. (2016). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Ordulu devlet adamları. İdeal Kültür Yayıncılık.
53. Sumsar, S. (2019). Sicill-i Ahval kayıtlarına göre İzmir doğumlu gayrimüslim memurlar. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uşak: Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
54. Sürmen, A. (2011). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Osmanlı bürokrasisinde İstanbul doğumlu Yahudi ve Rum devlet adamları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yozgat: Bozok Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
55. Şahin, Ş. (2017). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Kayseri doğumlu gayrimüslim Osmanlı devlet adamları (h. 1255/m. 1839-40-h. 1300/m. 1882-83). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
56. Şemseddin Sami. (1316). Leh. Kâmûsü'l-A'lâm, 6, içinde (4038. ss.), Mihran Matbaası.
57. Şemseddin Sami. (2021). Sicill-i Ahvâl. Kâmûs-ı Türkî (Latin Harfleriyle). (556. ss.). İdeal Kültür Yayıncılık.
58. Topaktaş, H. (2010). Lehistan’dan Polonya’ya: Polonya tarihyazımında Türkler ve Türkiye. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 8(15), 537-590.
59. Tunca, H. (2016). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre İstanbul doğumlu Ermeni devlet adamları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yozgat: Bozok Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
60. Uzunçarşılı, İ. H. (1995). Osmanlı Tarihi. C. 4. 1. Kısım. -Karlofça Anlaşmasından XVIII. Yüzyılın Sonlarına Kadar- Türk Tarih Kurumu Yayınları.
61. Yadi, A. (2021). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Giresunlu memurlar (1879-1909). Arı Sanat Yayınevi.
62. Yadi, A. (2023). Sicill-i Ahvâl kayıtlarına göre Osmanlı bürokrasisinde Süryaniler. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (17), 23-37.
63. Yapıcı, H. (2025). Sicill-i Ahvâl defterlerine göre Oltulu devlet adamları. Çizgi Kitabevi
64. Yılmazer, Z. (2020). Murad IV. İslâm Ansiklopedisi, 31, içinde (177-183. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
65. Zinkeisen, J. W. (2011). Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (1699-1774). 5, Yeditepe Yayınevi.