15th Century Bursa Court Records: Legal Significance, Record-Keeping Methods and Bureaucratic Functioning

Öz

Ottoman qadi registers are among the principal sources for the legal, administrative, economic, and social history of the Ottoman Empire. Although the tradition of judicial record-keeping dates back to the Umayyad period, no independent and systematic court registers from other Islamic states have survived. The earliest extant Ottoman qadi registers are preserved in the Bursa collection, with the Bursa register dated 860/1455-1456 being the oldest known example. As the earliest surviving independent collection of court registers in codex form in the Islamic world, the fifteenth-century Bursa registers are indispensable for understanding the formation of the Ottoman judicial record-keeping tradition. This study introduces and evaluates the complete corpus of the fifteenth-century Bursa qadi registers. Each register was systematically examined with respect to its date, presiding qadi and court clerk, number of folios and entries, and linguistic characteristics. The findings are analyzed within the framework of the institutionalization of Ottoman bureaucracy and judicial record-keeping, and the legal significance of these registers is discussed.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman law
• Ottoman bureaucracy
• 15th century
• Kadılık of Bursa
• Bursa records

XV. YÜZYIL BURSA KADI SİCİLLERİ: HUKUKÎ DEĞERİ, DEFTER TUTMA YÖNTEMLERİ VE BÜROKRATİK İŞLEYİŞ

Öz

Osmanlı kadı sicilleri, Osmanlı hukuk, idarî, iktisadî ve sosyal tarihinin en önemli kaynakları arasında yer almaktadır. Sicil tutma geleneğinin kökenleri Emevîler dönemine kadar götürülse de Osmanlı dışındaki İslam devletlerinden günümüze ulaşan müstakil ve düzenli sicil bulunmamaktadır. En eski Osmanlı kadı sicilleri, Bursa sicilleri koleksiyonunda yer almakta olup 860/1455-1456 tarihli Bursa sicili, günümüze ulaşan bilinen en erken tarihli sicildir. XV. yüzyıl Bursa sicilleri, İslâm dünyasında defter formunda günümüze ulaşan en erken tarihli ve müstakil sicil koleksiyonunu teşkil etmesi bakımından sicil geleneğinin teşekkül sürecini aydınlatan önemli kaynaklardır. Bu çalışma, XV. yüzyıl Bursa kadı sicillerinin tamamını bir arada tanıtmayı ve değerlendirmeyi, böylece literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda her sicil baştan sona incelenmiş; tarih aralığı, kadı ve kâtipleri, varak ve kayıt sayıları ile kayıtların dil özellikleri sistematik olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, Osmanlı bürokratik geleneğinin teşekkülü ve hukukî kayıt sisteminin kurumsallaşması çerçevesinde analiz edilmiş ve bu sicillerin hukukî önemi tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı hukuku
• Osmanlı bürokrasisi
• XV. yüzyıl
• Bursa Kadılığı
• Bursa sicilleri

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Kaynakça

1. Abacı, N. (2001). Bursa Şehri’nde Osmanlı hukukunun uygulanması (17. yüzyıl). Kültür Bakanlığı Yayınları.
2. Aydın, M. Â. (2020). Osmanlı hukuku Devlet-i Aliyye’nin temeli. İsam Yayınları.
3. Barkan, Ö. L. (1966). Edirne Askeri Kassamı’na ait tereke defterleri (1545-1659). Belgeler, 3(5-6), 1-479.
4. Bozkurt, F. (2012). Yetimi kolla, malını koru! Tereke defterleri ve yetim malları (1785-1875). Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(3), 69-90.
5. Çetin, O. (1994). Sicillere göre Bursa’da ihtida hareketleri ve sosyal sonuçları (1472-1909). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Çetin, O. (2016). XV. yüzyıla ait Bursa kadı sicilleri ve A 199/208 nolu kadı sicili. A. Bilge Zafer (Ed.), Fatih Sultan Mehmed Han ve Dönemi Kitabı içinde (517-531. ss.), Osmangazi Belediyesi Yayınları.
7. Çetin, O. (2019). 1491-492 yıllarında Cebealibey vakfından alınan kredilerle ilgili bazı tespitler. N. Alkan Günay (Ed.), Sultan II. Bayezid Dönemi ve Bursa Kitabı içinde (524-542. ss.), Osmangazi Belediyesi Yayınları.
8. Erkan, N. (2015). Osmanlı Üsküdarı’nda toplumsal hayat (18. asır Üsküdar’da müslim-gayrimüslim ilişkileri). Üsküdar Belediyesi Yayınları.

9. Faydalı, N. (2010). 18 numaralı Kırşehir şer’iyye sicilinin (h.1325-1326, r. 1323, m. 1907-1908) transkripsiyonu, İslam hukuku açısından tahlil ve değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Gedikli, F. (2018). Osmanlı şirket kültürü: XVI-XVII. yüzyıllarda mudârebe uygulaması. İz Yayıncılık.
11. Güler, Ü. (2019). Osmanlı Kıbrısı’nda müslim-gayrimüslim ilişkileri (17. ve 18. yy). Fecr Yayınları.
12. Habib, H. (2019). H.1008-1009/m.1599-1600 tarihli B-18 numaralı Bursa şer’iyye sicilinin tasnifi ve fıkıh ilmi açısından tahlili. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Habib, H. (2023). Osmanlı hukukunda finans temin yöntemleri: XV-XVI. asır Bursa şer’iyye sicilleri örneği. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Habib, H. (2024). Osmanlı hukukunda bürokratik geleneğin tesisi: Bursa kadılığı ve kadı sicillerinin oluşumu. Kadim Dergisi, (7), 157-175.
15. Habib, H. & Yıldız, K. (2026). İslam Hukuku alanında kadı sicili çalışmalarında yeni yaklaşımlar ve bulgular: metodolojik bir analiz ve öneri. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 12(1), 460-478.
16. Hızlı, M. (2003). Bursa mahkeme sicilleri rehberi. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(1), 367-426.
17. İnalcık, H. (1947). Bursa şer’iyye sicillerinde Fatih Sultan Mehmed’in fermanları. Belleten, 11(44), 693-708.
18. İnalcık, H. (1953). 15. asır Türkiye iktisadî ve ictimaî tarihi kaynakları. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 15(1-4), 51-75.
19. İnalcık, H. (1988). Osmanlı idare, sosyal ve ekonomik tarihiyle ilgili belgeler: Bursa kadı sicillerinden seçmeler (II. sicil 1 Safer 883-Muharrem 886). Belgeler: Türk Tarih Belgeleri Dergisi, 13(17), 1-41.
20. Köseoğlu, N. (1946). Tarihte Bursa mahalleleri: XV ve XVI. yüzyıllarda. Bursa Halkevi.
21. Özcan, T. (2003). Osmanlı para vakıfları: Kanûnî dönemi Üsküdar örneği. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
22. Özdeğer, H. (1988). 1463-1640 yılları Bursa şehri tereke defterleri. İstanbul Üniversitesi Rektörlük Yayınları.
23. Parlak, T. (2025). Yök ulusal tez merkezinde yayımlanmış şer’iyye sicillerinin bibliyografik denetimi açısından kavramsal analiz ve bibliyografyası. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
24. Pay, S. (2001). Bursa kadı defterleri ve önemi. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 87-95.
25. Pay, S. (2013). Bursa’nın hafızası: Bursa şer’î mahkeme sicilleri. Bursa Kütüphaneleri, (2), 193-210.
26. Sofuoğlu, H. (2010). İslam hukukunun uygulaması açısından Manisa şer’iyye sicilleri (1625-1650). (Yayımlanmamış doktora tezi). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Tak, E. (2019). XVI-XVII. yüzyıl Üsküdar şer’iyye sicilleri: diplomatik bilimi bakımından bir inceleme. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Toprak, M. B. (2025). Osmanlı İstanbulu’nda eşitsizlik: terekeler üzerinden demografi ve servet analizi. Vakıfbank Kültür Yayınları.
29. Yıldız, K. (Ed.) (2023). Terekeler neyi derler? Miras kayıtlarının izinde Osmanlı araştırmaları. Ketebe Yayınları.
30. Yılmaz, Ö. (2020). H.1313-1315 tarihli C-147 numaralı Bursa şer’iyye sicilinin 49-97 varakları arasındaki kayıtların fıkıh ilmi açısından tahlil ve tasnifi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.