GRAFFITI GAME BOARDS FOUND IN THE ROMAN THEATRE IN NICAEA

Öz

The Nicaea (İznik) Roman Theater, one of the monumental structures of the Bithynia Region, has hosted the artistic, cultural, and social dynamics of the city for centuries, starting from its construction process that began during the reign of Emperor Trajan (98-117 AD). In addition to its architectural grandeur, the structure bears tangible traces of the daily life and social interactions of the city’s inhabitants. The incised game boards (graffiti), which constitute the most remarkable examples of these traces, are of great importance in terms of reflecting the leisure activities of ancient people and the non-event utilization of public spaces. Although there are comprehensive studies in the literature on ancient gaming culture, the presence of numerous graffiti that have not yet been documented and examined in archaeological sites points to a serious scientific gap in this field. Aiming to address this deficiency, this study focuses on nine graffiti game boards identified on the architectural blocks of the Nicaea Roman Theater.

Anahtar Kelimeler

• Nicaea
• theater
• graffiti
• game
• game board

Etik Beyan

This paper has been prepared in accordance with research and publication ethics. This study does not require ethics committee approval.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to the Excavation Director, Prof. Dr. Aygün Ekin Meriç, for granting me permission to study this material, and to the Deputy Excavation Director, Sevinç Gizem Memiş, for her valuable assistance with the drawings.

Nicaea Roma Tiyatrosunda Bulunan Grafiti Oyun Tablaları

Öz

Bithynia Bölgesi’nin anıtsal yapılarından biri olan Nicaea (İznik) Roma Tiyatrosu, İmparator Traianus Dönemi’nde (MS 98-117) başlayan inşa sürecinden itibaren yüzyıllar boyunca kentin sanatsal, kültürel ve sosyal dinamiklerine ev sahipliği yapmıştır. Yapı, mimari görkeminin yanı sıra kent halkının gündelik yaşamı ve sosyal etkileşimlerine dair de somut izler barındırmaktadır. Bu izlerin en dikkat çekici örneklerini oluşturan kazınmış (grafiti) oyun tablaları, antik dönem insanının serbest zaman aktivitelerini ve kamusal alanların etkinlik dışı kullanım biçimlerini yansıtması açısından büyük önem taşımaktadır. Antik oyun kültürüne dair literatürde kapsamlı araştırmalar bulunsa da arkeolojik alanlarda henüz belgelenmemiş ve incelenmemiş çok sayıda grafitinin varlığı, bu alanda ciddi bir bilimsel boşluğa işaret etmektedir. Bu eksikliği gidermeyi amaçlayan çalışma kapsamında, Nicaea Roma Tiyatrosu’nun mimari blokları üzerinde tespit edilen dokuz adet grafiti oyun tablası ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Nicaea
• tiyatro
• grafiti
• oyun
• oyun tablası

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Teşekkür

Bu malzemeyi çalışma izni verdiği için Kazı Başkanı Sayın Prof. Dr. Aygün Ekin Meriç’e ve çizimler konusundaki değerli yardımları için Kazı Başkan Yardımcısı Sayın Sevinç Gizem Memiş’e teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

1. And, M. (1979). Some notes on aspects and functions of Turkish folk games. The Journal of American Folklore, 92(363), 44-64.
2. And, M. (2003). Oyun ve bügü: Türk kültüründe oyun kavramı. Yapı Kredi Publishing.
3. Arjun, R. & Shekher, H. (2014). Game boards (Mancala) on the Basalt Exposures and the Khandoba Temple of Deccan College Campus. Bulletin of the Deccan College, (74), 25-35.
4. Arslan, A. (2007). Roma halkının sevdiği bir oyun: Duodecim Scripta. Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, (17), 33-43.
5. Austin, R. G. (1934). Roman board games I. Greece & Rome, 4(10), 24-34.
6. Austin, R. G. (1935). Roman board games II. Greece & Rome, 4(11), 76-82.
7. Bell, R. C. (1969). Board and table games from many civilizations. Oxford University Press.
8. Bell, R. C. (2007). Notes on pavement games of Greece and Rome. In I. L. Finkel (Ed.), Ancient Board Games in Perspective: Papers from the 1990 British Museum Colloquium, with Additional Contributions (pp. 98-99), The London Museum Press.

9. Bell, R. C. & Roueche, C. M. (2007). Graeco-Roman pavement signs and game boards: A British Museum working typology. In I.L. Finkel (Ed.), Ancient Board Games in Perspective: Papers from the 1990 British Museum Colloquium, with Additional Contributions (pp. 106-109), The London Museum Press.
10. Bhosale, P. & Patil, K. (2025). Exploration of Ancient board games at Khanderi Fort, Alibag, Maharashtra. Royal International Global Journal of Advance and Applied Research, 2(7), 75-80.
11. Bikić, V. & Vuković, J. (2010). Board games reconsidered: Mancala in the Balkans. Etnoantropološki problemi/Issues in Ethnology and Anthropology, 5(1), 183-209.
12. Bingöl, O. (2004). Arkeolojik Mimari’de taş. Homer Kitabevi.
13. Binsbergen, W. V. (1997). Board-Games and Divination in Global Cultural History a Theoretical, Comparative and Historical Perspective on Mankala and Geomancy in Africa and Asia.
14. Blümlein, C. (1918). Bilder aus dem Römisch-Germanischen Kulturleben.
15. Burrows, M. (1938). The Fortress Antonia and the Praetorium. The Biblical Archaeologist, 1(3), 17-19.
16. Carè, B. (2021). Pavement Designs and Game Boards from Public Spaces of Ancient Athens: A Review Across the Board. In Back to the Game: Reframing Play and Games in Context, XXI Board Game Studies Annual Colloquium (pp. 203-223), April, 24-26 2018, Benaki Museum-Italian School of Archaeology at Athens.
17. Courts, S. L. & Penn, T. M. (2019). A corpus of gaming boards from Roman Britain. Lucerna, 57, 4-12.
18. Crist, W., Dunn-Vaturi, A. E., de Voogt, A. J. (2016). Ancient Egyptians at play. Board games across borders. Bloomsbury Academic Publishing.
19. Danilovic, S. & de Voogt, A. J. (2021). Making sense of abstract board games: Toward a cross-ludic theory. Games and Culture, 16(5), 499-518.
20. Dasen, V. & Vespa, M. (2021). Ancient Play and Games: In search of a definition. In V. Dasen, M. Vespa (Eds.), Play and Games in Classical Antiquity Definition, Transmission, Reception (pp. 5-16), Jouer dans l’ Antiquite Classique.
21. de Voogt, A. J. (1999). Distribution of Mancala board games: A methodological inquiry. Board Games Studies, (2), 104-114.
22. de Voogt, A. J. (2000). Mancala boards (Olinda Keliya) in the National Museums of Colombo. Board Games Studies, (3), 91-99.
23. de Voogt A. J., Linders, L., van den Broek, E. (2010). Mancala games and their suitability for players with visual impairments. Journal of Visual Impairment & Blindness, 104(11), 725-731.
24. de Voogt, A. (2019). Traces of appropriation: Roman board games in Egypt and Sudan. Archimède Archéologie et Histoire Ancienne, 6, 89-99.
25. de Voogt, A., Nilsson, M., Ward, J. (2020). The Role of graffiti game boards in the understanding of an archaeological site: The Gebel el-Silsila Quarries. The Journal of Egyptian Archaeology, 106(1-2), 123-132.
26. Demirer, Ü. (2013). XII Scripta and two excavated game boards from Kibyra. In S. Fazlullin, M. M. Antika (Eds.), Proceedings of the 17th Symposium on Mediterranean Archaeology SOMA (pp. 74-82), Archaeopress Publishing Ltd.
27. Demirer, Ü. (2015). Kibyra kazılarında bulunan iki adet Duodecim Scripta tablası. In Ş. Kazan Nas (Ed.), 1. Teke Yöresi Sempozyumu Bildirileri Kitabı I, 04-06 Mart 2015 (pp. 741-748).
28. Durnagölü, N. & Söğüt, B. (2022). Stratonikeia’da Antik Dönem oyunlarından örnekler. In Ç. Özer, T. Dalgın, Z. Bingöl (Eds.). IV. Uluslararası Turizm ve Kültürel Miras Kongresi, Bildiri Kitabı 16-20 Kasım 2022 (pp. 97-110).
29. Durnagölü, N. & Söğüt, B. (2024). Antique Graffiti games. In B. Söğüt (Ed.), From Antiquity to Modern Times Stratonikeia (pp. 386-407), İş Bankası Publishing.
30. Ekin Meriç, A. (2019). İznik tarihini simgeleyen bir anıt: Antik Roma Tiyatrosu. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, 21(2), 339-355.
31. Ersoy, A. & Erdin, Ö. (2015). Antik Dönem Smyrna Agorası’nda bulunan Roma Dönemi Ludus Ludus Latrunculorum ve Mankala oyun tablaları üzerine inceleme. In E. Okan, C. Atila (Eds.), Prof. Dr. Ömer Özyiğit’e Armağan (pp. 141-154), Ege Publishing.
32. Gawli, A., Tamhankar, L., Pandey, T., Raghavan, R. G. (2021). Exploration of ancient board games at Aurangabad Caves, Maharashtra. Journal of Archaeological Studies India, 1(2), 198-210.
33. Giunio, K. A. (2012). Knowledges about public and private games from The Roman Period from the Holdings of the Archaeological Museum in Zadar. Histria Antiqua, (21), 101-116.
34. Glazer, E. K. & Štruklec, D. (2013). Board games as a reflection of Ancient Near Eastern society. Histria Antiqua, 22, 53-61.
35. Gülsefa, G. (2026). Apollonia ad Rhyndacum kentinden dokuztaş oyun tablası. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 16(1), 125-140.
36. Heimann, F. U. & Schädler, U. (2014). The Loop within circular Three Men’s Morris. Board Game Studies, (8), 51-61.
37. Höckmann, O. (1996). Brettspiele im Didymeion. Istanbuler Mitteilungen, (46), 252-262.
38. Hojer, S. (1996). Antike Spiele. MPZ-Themenheft zur Spielebox.
39. Ignatiadou, D. (2019). Luxury board games for the Nothern Greek Elite. Archimède: Archéologie et Histoire Ancienne, (6), 144-159.
40. Jiménez-Cano, C. (2014). A preliminary report about board game in Roman Hispania. Antesterıa, (3), 125-138.
41. Kardoruk, N. (2022). Yeni bulgularla birlikte İznik (Nicaea) Roma Tiyatrosu kullanım işlevleri ve mimarisi. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 12(24), 31-62.
42. Kardoruk, N. & Öz, A. K. (2025a). The location and significance of the Theater at Nicaea in the Context of Roman Theaters, Oannes, 7(2), 248-271.
43. Kardoruk, N. & Öz, A. K. (2025b). Colonnaded Galleries of the Roman Theater at Nicaea. Cercetari Arheologice, 32(1), 159-182.
44. Kaya, F. H., Ekin Meriç, A., Öz, A. K., Kardoruk, N. (2023). Recent Archaeological Studies in Nicaea. In E. Laflı and Z. Tsiami (Eds), Studia Bithynica. Proceedings of an e-conference on the Archaeology and History of Bithynia in North-Western Anatolia, 10 May 2023 / Izmir, Turkey (pp. 78-88), Colloquia Anatolica et Aegaea, Congressus internationales Smyrnenses XIII.
45. Kaya, N. K., Öz, A. K., Ekin Meriç, A., Kardoruk N. (2024). İznik (Nikaia) Roma Tiyatrosu’nun Orta Çağ ve Osmanlı Dönemleri. In G. Köroğlu, E. İgüs, Ö. Oktay Çerezci, S. Soylu-Yılmaz (Eds.), Kültürel Zenginlikler Sanat Tarihi ve Mimari Alanında Akademik İncelemeler (pp. 253-268), Nobel Bilimsel Eserler.
46. Kozelj, T. & Wurch-Kozelj, M. (2012). Quelques jeux Antiques identifies a Thasos. Historia Antiqua, 21, 25-37.
47. Küçükyıldız A. (2011). Satranç’ın atası olan türk zekâ oyunu Mangala. Türk Yurdu, 31(292), 190-202.
48. Kul, M. (2018). Türk’ün strateji ve zekâ oyunu “Mangala”. Turkish Studies Social Science, 13(18), 979-990.
49. Kurke, L. (1999). Ancient Greek board games and how to play them. Classical Philology, 94(3), 247-267.
50. Kurt, M. (2025). Arkeolojik veriler işığında Amorium Antik Kenti’nde oyun kültürü: Oyun Tablaları ve Oyun Taşları. Orta çağ Araştırmaları Dergisi, 8(2), 769-790.
51. Kürüm-Durnagölü, N. (2015). Antik mankala oyununun Stratonikeia’daki izleri. In B. Söğüt (Ed.), Stratonikeia ve Çevresi Araştırmaları 1 (pp. 107-124).
52. Lavado-Paradinas, P. J. (2010). Tiempo De Juegos Y Juegos Para Pasar El Tiempo, A Propósito De Las Fichas De Juego Y Dados Encontrados En El Castillo De San Martín De Muñatones (Vizcaya), IV. Jornadas Nacionales De Ludotecas, (53-74).
53. Maktal-Canko, D. (2014). Bir arkeoloğun oyuncak sevdası: Musa Baran Oyun ve Oyuncak Müzesi. In R. Yağcı, S. Gündüz-Küskü (Eds), Oyunlar, Oyuncaklar ve Çocuklar (pp. 317-331), Dokuz Eylül Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Müzecilik Bölümü, Dokuz Eylül Üniversitesi Publishing.
54. Mosca, F. & Puppo, P. (2012). Riflessioni su Dadi e Giochi da Tavolo nel Mondo Romano. Histria Antiqua, 21, 271-280.
55. Nuţu G. & Botan S. P. (2009). Roman board game pieces in Northern Dobrudja. PEUCE, S. N. VII, 145-156.
56. Öz, A. K. (2019). Son dönem kazıları bağlamında İznik Roma Tiyatrosu’nun mimari özellikleri. Arkeoloji ve Sanat, 161, 1-10.
57. Öz, A. K. & Ekin Meriç, A. (2021). İznik Roma Tiyatrosu. Homer Kitabevi.
58. Parlett, D. (1999). The Oxford History of Board Games. Oxford University Press.
59. Penn, T. (2026). Board games and social space at Aphrodisias: The view from the theatre. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, (91), 11-40.
60. Pliny, (1915). Pliny letters [Epistuale]. (William Melmoth, trans.) 2, Harward University Press, William Heineman LTD.
61. Purcell, N. (1995). Literate games: Roman Urban society and the Game of Alea. Past & Present, 147, 3-37.
62. Rieche, A. (1994). So Spielten die alten Römer: Römische Spiele im Archäologischen Park Xanten. Rheinland-Verlag.
63. Rodrigues J. & de Abreu M. S. (2015). Etched in stone: Games, never-ending patterns and labyrinths from the Pursuit of Victory to the search for eternity. In XXVI Valcamonica Symposium (pp. 223-229.), Capo di Ponte (Bs).
64. Rollefson, G. O. (1992). A Neolithic game board from Ain Ghazal, Jordan. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 286(1), 1-5.
65. Roueché, C. M. (1991). Inscriptions and the later history of the theatre. In K. Erim, R. R. R. Smith (Eds.), Aphrodisias Papers 2: The Theatre, a Sculptor’s Workshop, Philosophers and Coin-types: Including the Papers Given at the Third International Aphrodisias Colloquium Held at New York University on 7 and 8 April 1989 (pp. 99-108), Journal of Roman Archaeology 2.
66. Roueché, C. M. (2007a). Late Roman and Byzantine game boards at Aphrodisias. In I. L. Finkel (Ed.), Ancient Board Games in Perspective: Papers from the 1990 British Museum Colloquium, with Additional Contributions (pp. 100-105), The London Museum Press.
67. Roueché, C. (2007b). Inscriptions of Aphrodisias. King’s College London, Centre for Computing in the Humanities.
68. Russ, L. (2007). An overview of Mancala rules and variations. In I. L. Finkel (Ed.), Ancient Board Games in Perspective: Papers from the 1990 British Museum Colloquium, with Additional Contributions (pp. 242-244), The London Museum Press.
69. Russell, B., Chaniotis, A., Wilson, A. (2024). Gaming in the place of palms at Aphrodisias. In T. Penn, A. Pace, U. Schädler (Eds.), Games in the Ancient World: Places, Spaces, Accessories (pp. 107-126), Editions Mergoil.
70. Saleh, M. & Sourouzian, H. (1987). The Egyptian Museum, Cairo: Official catalogue. Mainz.
71. Schädler, U. (1995). XII Scripta, Alea, Tabula: New Evidence for the Roman History of Backgammon. In A. J. De Voogt (Ed.), New Approaches to Board Games Research: Asian origins and future perspective. International Institute for Asian Studies (pp. 73-98), IIAS.
72. Schädler, U. (1998). Mancala in Roman Asia Minor. Board Games Studies, 1, 10-25.
73. Schädler, U. (2009). Penta grammai- The Ancient Greek Board Game Five Lines. In J. Nuno Silva (Ed.), Proceedings of Board Game Studies Colloqium XI 23-26 Nisan 2008 (pp. 173-196).
74. Schädler, U. (2013). Games, Greek and Roman. In R. S. Bagnall, K. Brodersen, C. B. Champion, A. Erskine, S. R. Huebner (Eds.), The Encyclopedia of Ancient History (pp. 2841-2844).
75. Schädler, U. (2022). Catacomb games: Reused game boards or funerary inscriptions?. Board Game Studies Journal, 16(1), 369-395.
76. Schädler, U. (2024). Roman, Byzantine, and medieval games in Ephesus: Preliminary survey results. In A. Pace, T. Penn, U. Schädler (Eds.), Games in The Ancient World: Places, Spaces, Accessories (pp. 127-140), Editions Mergoil.
77. Schalitzl, A. A. (2011). Spielen An Der Grenze - Zu Zwei Römischen Spielbrettern Aus Dem Limeshinterland. Archäologisches Korrespondenzblatt Jahrgang, (41), 395-400.
78. Sebbane, M. (2019). Board games from the Eastern Cardo. In S. Weksler-Bdolah & A. Onn (Eds) Jerusalem: Western Wall Plaza Excavations I (pp. 147-164), IAA Reports 63.
79. Selvi-Bener, S. (2016). Antikçağda oyun ve oyuncaklar. Kitap Yayınevi.
80. Shatilo, L. O. (2014). Board games assemblages from early agricultural settlements in South-Eastern Europe. Праці Центру пам’яткознавста, 24, 92-107.
81. Shegani, A. & Kristo, L. L. M. R. (2013). Legal framework of gambling offences. Journal of Law and Social Sciences, 2(2), 30-36.
82. Spjuth, O. (2012). In Quest for the Lost Gamers, An Investigation of Board Gaming in Scania, during the Iron and Middle Ages, Lund University, Department of Archaeology and Ancient History, Master’s thesis in Historical Archaeology, Lund.
83. Talloen, P. (2018). Rolling the Dice: Publich game boards from Sagalassos. Heron Jornal on Hellenistic and Roman Maerial Culture, 7(1&2), 97-132.
84. Talloen, P. (2024). Games and gaming in Southwestern Asia Minor. In A. Pace, T. Penn, U. Schädler (Eds.), Games in the Ancient World: Places, Spaces, Accessories (pp. 89-106), Editions Mergoil.
85. Townshend, P. (1979). African Mancala in anthropological perspective. Current Anthropology, 20(4), 794-796.
86. Yıldırım, N. (2020). Sinope’den bir Duodecim Scriptorum tablası. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 6(9), 1-8.
87. Zunal, O. (2022). Klaros’tan bir dor başlığı altına kazınmış dokuztaş oyun tablası ve çatallı haç motifi üzerine düşünceler. Arkeoloji Dergisi, 1(28), 175-184.