SALMAS AĞZI İLE VAN KÜRESİNLİ AĞZININ ORTAK SÖZ VARLIĞI ÜZERİNE

Öz

Bu çalışma, Güney Azerbaycan’da (İran) konuşulan Salmas ağzı ile Türkiye’nin Van ilinde konuşulan Van Küresinli ağzı arasındaki ortak söz varlığını incelemektedir. İki konuşur topluluğu uzun yıllardır farklı coğrafi ve sosyodilbilimsel ortamlarda yaşamalarına rağmen ortak söz varlığı unsurlarının önemli bir bölümünü korumuştur. Salmas ağzı Farsçanın, Van Küresinli ağzı ise Türkiye Türkçesinin etkisi altında kalmış olmakla birlikte, her iki ağız özellikle deyimler, kalıp ifadeler ve diğer söz varlığı unsurları bakımından dikkat çekici benzerlikler göstermektedir. Bu çalışmada ses ve şekil bilgisi özelliklerinden ziyade, iki ağız arasındaki tarihî ilişkiyi yansıtan söz varlığı unsurları ele alınmıştır. Karşılaştırmalı inceleme sonucunda, 65’i deyim ve kalıp ifade olmak üzere toplam 95 ortak söz varlığı unsuru tespit edilmiştir. Bulgular, bu unsurların önemli bir kısmının Azerbaycan Türkçesiyle de ortak olduğunu, bir bölümünün ise yalnızca Salmas ve Van Küresinli ağızlarında korunduğunu göstermektedir. Çalışma, ortak söz varlığının bu iki Oğuz Türkçesi ağzı arasındaki tarihî, kültürel ve dilsel bağların önemli göstergelerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Salmas ağzı
• Van Küresinli ağzı
• söz varlığı
• deyimler
• Azerbaycan Türkçesi

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Bu çalışma için gerekli etik kurul izni, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimleri Yayın Etik Kurulunun 11.05.2023 tarihinde gerçekleştirdiği toplantıda 04 sayılı kararla alınmıştır.

On The Common Vocabulary of The Salmas and Van Küresinli Dialects

Öz

This study examines the shared vocabulary of the Salmas dialect, spoken in South Azerbaijan (Iran), and the Van Küresinli dialect, spoken in the province of Van, Türkiye. Although the two speech communities have lived in different geographical and sociolinguistic environments for many years, they have preserved a significant portion of their shared lexical items. While the Salmas dialect has been influenced by Persian and the Van Küresinli dialect by Standard Turkish, the two dialects display remarkable similarities, particularly in idioms, formulaic expressions, and other lexical elements. Rather than focusing on phonological or morphological features, this study investigates lexical items reflecting the historical relationship between the two dialects. The comparative analysis identified a total of 95 shared lexical items, including 65 idioms and formulaic expressions. The findings indicate that a substantial proportion of these items are also shared with Azerbaijani Turkish, whereas some have been preserved exclusively in the Salmas and Van Küresinli dialects. The study demonstrates that this shared vocabulary constitutes one of the most important indicators of the historical, cultural, and linguistic ties between these two Oghuz Turkish dialects.

Anahtar Kelimeler

• Salmas dialect
• Van Küresinli dialect
• vocabulary
• idioms
• Azerbaijani Turkish

Kaynakça

1. Akman, H. (2023a). Van Küresin ağzında kargış ve alkış örnekleri. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(2), 261-276.
2. Akman, H. (2023b). Deyimler özelinde, Van ağzındaki Azerbaycan Türkçesi izleri. Asya Studies, 7(26), 187-206.
3. Akman, H. (2023c). Van Küresin ağzında organ isimleriyle kurulan deyimler. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 150-169.
4. Akman, H. (2024a). Van Küresinli ağzı ile Türkmen Türkçesinde kullanılan ortak deyimler. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (62), 391-406.
5. Akman, H. (2024b). Azerbaycan Türkçesiyle Van Küresin ağzında kullanılan ortak deyimler. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 63-84.
6. Albayrak, R. (2013). Türklerin İran’ı yakın gelecek. Berikan Yayınevi.
7. Altaylı, S. (2005). Azerbaycan Türkçesi deyimler sözlüğü. Prestij Matbaası.
8. Altaylı, S. (2018). Azerbaycan Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Bulak, Ş. (2015). Van Küresin ağzı. (Yayımlanmamış doktora tezi). Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Bulak, Ş. (2016). Van Küresin ağzında deyimler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (56), 837-857.
11. Bulak, Ş. (2017). Van Küresin ağzında atasözleri. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (8), 51-78.
12. Bulak, Ş. (2021). Van Küresinli ağzı ile Azerbaycan Türkçesinin ortak özellikleri. Internatıonal Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 7(44), 1553-1568.
13. Ergin, M. (1981). Azeri Türkçesi. Ebru Yayınları.
14. Gökçür E. (2012). Van Gölü havzası ağızları. (Yayımlanmamış doktora tezi). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Gökçür, E. (2006). Van merkez ve köyleri ağızları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Gökdağ, B. A. (2006). Salmas ağzı Güney Azerbaycan Türkçesi üzerine bir inceleme. Karam.
17. Kalafat, Y. (2005). İran Türklüğü jeokültürel boyut. Yeditepe Yayınevi.
18. Kartallıoğlu, Y. & Yıldırım H. (2021). Azerbaycan Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk Lehçeleri Grameri içinde (169-235. ss.), Akçağ Yayınları.
19. Levendoğlu, F. (2006). Küresinliler örneğinde kültürel kimlik (Küresinliler’in sosyo-ekonomik yapısı). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Özmeral, S. (2023). Bir sözlü tarih çalışması olarak Küresinlilerin İran’dan Van’a göçü. Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, (12), 87-99.
21. Şǝrq-Qǝrb, (2006). Azǝrbaycan dilinin izahlı lüğǝti (I-II-III-IV). Bakü: Şǝrq-Qǝrb.
22. Türk Dil Kurumu. (2019). Derleme sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Türk Dil Kurumu. (2026, Temmuz 12-13). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/
25. Yalçın, S. K. (2021). Azerbaycan Türkçesi grameri. Kesit Yayınları.