Selçuklu İran’ındaki Erken Dönem Sülüs Kitabeleri (XI-XII. Yüzyıllar): Görsel Biçim, İşlev ve Otorite

Öz

Selçuklu Dönemi’nde Sülüs yazısının anıtsal bir hat türü olarak ortaya çıkışı, İslam dünyasının doğu kesimindeki epigrafik kültürü önemli ölçüde dönüştürmüş; ancak bu yazı türünün mimarideki en erken örnekleri yeterince incelenmemiştir. Mevcut araştırmalar ağırlıklı olarak Sülüs’ün olgunlaşmış biçimleri ve yazma eserlerdeki gelişimi üzerinde durmuş, mimariye uyarlanmasının ilk evresini büyük ölçüde göz ardı etmiştir. Bu çalışma, Orta ve Kuzeydoğu İran’daki güvenilir şekilde tarihlendirilen mimari ve mezar kitabelerine dayanarak, beşinci ve altıncı yüzyıl Hicrî (on birinci-on ikinci yüzyıl Milâdî) dönemine ait erken Sülüs kitabelerini incelemekte; bunlara Mâverâünnehir’den daha geç tarihli karşılaştırmalı bir örnek de eklemektedir. Harf biçimleri, oranlar, harf birleşimleri ve mimari bağlamın karşılaştırmalı analizi, anıtsal Sülüs’ün Kûfî ve Nesih yazılarından unsurları korurken, malzeme koşulları, atölye uygulamaları ve bölgesel geleneklerin etkileşimi sonucunda farklılaşarak geliştiğini göstermektedir. Çalışma, erken dönem Sülüs’ün yazı, bezeme, kutsal anlam ve görsel otoritenin kesiştiği mimari bir ifade aracına dönüştüğünü; siyasî anlamının ise patronaj, konumlandırma ve kitabe içeriğinin özgül bağlamlarına bağlı olduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sülüs yazısı
• İslam epigrafisi
• Selçuklu mimarisi
• Pers kültür coğrafyası
• anıtsal kitabeler

EARLY THULUTH INSCRIPTIONS IN SELJUQ IRAN (11TH-12TH CENTURIES): VISUAL FORM, FUNCTION, AND AUTHORITY

Öz

The emergence of Thuluth as a monumental script during the Seljuq period transformed the epigraphic culture of the eastern Islamic world, yet its earliest architectural manifestations remain understudied. Existing scholarship has focused on mature Thuluth and manuscript calligraphy, leaving its initial adaptation to architecture largely unexplored. This article examines early Thuluth inscriptions from the fifth and sixth centuries AH (eleventh-twelfth centuries CE), drawing on securely dated architectural and funerary inscriptions from central and northeastern Iran, supplemented by a later comparative example from Transoxiana. Through comparative analysis of letterforms, proportions, ligatures, and architectural context, the study demonstrates that monumental Thuluth developed unevenly through interactions among material constraints, workshop practices, and regional traditions while retaining elements of Kufic and Naskh. It argues that early Thuluth became an architectural medium in which script, ornament, sacred meaning, and visual authority converged, while political significance depended on specific contexts of patronage, placement, and inscriptional content.

Anahtar Kelimeler

• Thuluth script
• Islamic epigraphy
• Seljuq architecture
• Persianate world
• monumental inscriptions

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with research and publication ethics. This study does not require ethical committee approval.

Kaynakça

1. Abū Ḥayyān al-Tawḥīdī. (2001 [1380 SH]). Risālah fī ʿilm al-Kitābah [Treatise on the Art of Writing]. Tehran: Maktabat al-Thaqāfah al-Dīnīyah.
2. ʿAṭṭār Haravī, Muḥammad ʿAlī. (1987 [1366 SH]). Qurʾān-i Muḥallī [The Local Qurʾan] (Moḥammad Mahdī Harātī, Ed.). Soroush Publications.
3. Azizpour, S. & Salehi Kakhki, A. (2014). Motifs and Inscriptions of the Jāmiʿ Mosques of Golpāyegān, Ardestān, and Zavāreh (Persian Title: Naqosh va Katibeh-ha-ye Masajid-e Jameh-ye Golpayegan, Ardestan va Zavareh). Goldasteh Publications.
4. Blair, S. S. (1992). The monumental inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana. E. J. Brill.
5. Blair, S. S. (2006). Islamic calligraphy. Edinburgh University Press.
6. Bloom, J. M. (2007). Arts of the city Victorious: Islamic art and architecture in Fatimid North Africa and Egypt. Yale University Press.
7. Bloom, J. M. & Blair, S. S. (2009). Islamic art and architecture, Vol. 2: Delhi-Mosque. Oxford University Press.
8. Déroche, F. (1999). The Abbasid tradition: Qurʾans of the 8th to the 10th centuries AD. Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art.

9. Fazāʾelī, Ḥ. A.. (1982). Atlas-e Khaṭṭ [Atlas of calligraphy]. Soroush.
10. Grabar, O.. (1987). The Mediation of ornament. Princeton University Press.
11. Hāji Qāssemi, K. (2004 [1383 SH]). Ganjnameh: Encyclopedia of Islamic architecture of Iran—Congregational Mosques, Vol. 7 (M. Parvizi, M. Tayyebiyān (Ed.), (Trans: K. Kordestāni), Shahid Beheshti University / Cultural Heritage Organization of Iran.
12. Hillenbrand, R. (1994). Islamic architecture: Form, function and meaning. Edinburgh University Press.
13. Honarfar, L. (1971). Ganjineh-ye Āthār-e Tārīkhī-ye Eṣfahān [The Treasury of the Historical Monuments of Isfahan]. Ketābfurūshī-ye Dāneshgāhī.
14. Khayitov, L. A. (2020). The role of the Hakim Termizi architectural complex in visiting tourism in Uzbekistan. Вопросы науки и образования, 9(93), 27-31.
15. Munshī Qummī, Q. A. ibn Ḥ. (1987 [1366 SH]). Gulistān-i Hunar. (Aḥmad Suhaylī Khvānsārī Manūchihrī (Ed.), Bunyād-i Farhang-i Īrān.
16. Mushtaqi, M. (2011). The Jāmiʿ Mosque of Ardestān: A Gem Amidst the Desert Salt Plains. Avā-ye Monji Press.
17. Najī al-Muṣarraf, Z. (n.d.). Badāʾiʿ al-Khaṭṭ al-ʿArabī. [n.p.]. Digitized version accessed via Internet Archive, June 2025. https://archive.org/details/20240422_20240422_1429
18. Necipoğlu, G. (1995). The Topkapı scroll: Geometry and ornament in Islamic architecture. Getty Center for the History of Art and the Humanities.
19. Pope, A. U. & Ackerman, P. (Eds.). (1938). A survey of Persian art. Oxford University Press.
20. Qūchānī, ʿA. (2002). Barrasī-ye Katībahā-ye Banāhā-ye Yazd [A Study of the ınscriptions of the monuments of Yazd]. Iranian Cultural Heritage Organization.
21. Safadi, Y. H. (1979). Islamic calligraphy. Thames and Hudson.
22. Salehi Kakhki, A. & Azizpour, S. (2012). Contemplating the ınscriptions and motifs of the Jāmiʿ Mosque of Zavāreh. Pazhūhesh-hā-ye Bāstānshenāsī-ye Īrān, 2(2), 97-120.
23. Salehi Kakhki, A., Azizpour, S., Rahimi Ariaei, A. (2013). Identifying the characteristics of architecture and ınscriptions of the Seljuk Period. Āthār, (10), 134-151.
24. Schimmel, A. (2006 [1386 SH]). Calligraphy and Islamic culture. (Trans: H. Behnam), Moʿin Publications.
25. Wilkinson, C. K. (1986). Nishapur: Some early Islamic buildings and their decoration. The Metropolitan Museum of Art.