The Conception of Martyrdom from Turkish Islamic Literary Texts to Contemporary Media Discourse and the Risk of Mindset Transformation

Öz

This study focuses on the potential mindset transformation that the expression “...was martyred” in contemporary media may cause in collective consciousness. It argues that this discourse pattern, far from being a mere linguistic choice, undermines the intentional dimension inherent to martyrdom. Transcending grammatical and formal boundaries, the study examines the issue within the framework of religion, culture, and literature. Structured around two main axes, the first part observes that in classical Turkish Islamic literary texts, martyrdom is an active stance chosen through free will, where the hero is the primary agent. The second part analyzes the semantic deviation caused by contemporary media discourse, which reduces the hero to a passive victim while inadvertently attributing status to the perpetrator. Consequently, the study highlights language’s transformative power over thought, concluding that current media patterns must be replaced by expressions emphasizing the martyr’s spiritual will and dignity.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic literature
• martyrdom (shahid)
• shahadah
• media discourse
• mindset transformation

TÜRK İSLAM EDEBİYATI METİNLERİNDEN GÜNÜMÜZ MEDYA SÖYLEMİNE ŞEHİTLİK TASAVVURU VE ZİHNİYET DÖNÜŞÜMÜ RİSKİ

Öz

Bu çalışmanın odak noktası, günümüz medyasındaki “… şehit edildi.” ifadesinin toplumsal şuurda yol açabileceği muhtemel zihniyet dönüşümüdür. Söz konusu söylem kalıbının, bir dil tercihinin ötesinde, şehadetin özündeki iradi boyutu zedelediği iddia edilmektedir. Çalışma, konuyu dil bilgisi ve biçimsel sınırların dışına çıkararak din, kültür ve edebiyat çerçevesinde ele almıştır. İki ana eksen üzerine inşa edilen araştırmanın birinci bölümünde; klasik Türk İslam edebiyatı metinlerinde şehadetin, insanın hür iradesiyle yöneldiği ve kahramanın asıl fail konumunda olduğu aktif bir duruş olduğu gözlemlenmiştir. İkinci bölümde ise modern medya söyleminin, kahramanı pasif bir kurban konumuna indirgerken faile (katile) gayriihtiyari bir paye bahşetmesiyle yol açtığı anlam sapması incelenmiştir. Sonuç olarak çalışmada, dilin düşünce üzerindeki dönüştürücü gücü vurgulanmış; manevi mirasın korunması adına medyadaki mevcut kalıpların yerini, şehidin manevi iradesini ve vakarını öne çıkaran ifadelerin alması gerektiği ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• şehitlik
• şehadet
• medya söylemi
• zihniyet dönüşümü

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Kaynakça

1. Ahmedî. (2019). İskendernâme. Y. Akdoğan, N. Kutsal (Haz.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
2. Aslan, F. & Türksever, Z. (2015). İstanbul folklorunda şehitlik etrafında oluşan halk inançları, uygulamalar ve memoratlar: Edirnekapı Şehitliği örneği. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 51(51), 27-62.
3. Âşık Çelebi. (2018). Meşâ’irü’ş-Şu’arâ. F. Kılıç (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
4. Âşık Paşa. (2000). Garib-nâme. K. Yavuz (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
5. Atar, F. (2010). Şehid. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (428-431. ss.), 38, TDV Yayınları.
6. Cunbur, M. (1987). Anadolu gazileri ve edebiyatımız. Erdem Dergisi, 3(9), 777-808.
7. Çelebi, S. (2023). Osmanlı Devleti’nde şehitlik ve gazilik (1826-1918). (Yayımlanmamış doktora tezi). Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Devellioğlu, F. (1984). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi.

9. Edirneli Nazmî. (2017). Mecma‘u’n-Nezâ’ir. M. F. Köksal (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
10. El-Buhârî. (2017). Sahîh-i Buhârî. Dâru’l-Menhel.
11. Erdoğan, K. (1998). Niyazî-i Mısrî ve Divanı. Akçağ Yayınları.
12. Erdoğan, M. (2010). Fıkıh ve hukuk terimleri sözlüğü. Ensar Yayınları.
13. Fuzûlî. Hadîkatü’s-Süedâ. Millî Kütüphane. Millî Kütüphane Yazmalar. No: 06 Mil Yz A 6389. vr. 225a.
14. Fuzûlî. (2021). Dîvân. A. Kılınç (Haz.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
15. Geçit, M. S. (2017). Kur’ân’da şehitlik. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (9), 121-144.
16. Hayretî. (2023). Dîvân. M. Çavuşoğlu, M. A. Tanyeri (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
17. İbn Manzûr. (1414). Lisânü’l-’Arab, 3, Dâr Sâdır.
18. Kahraman, B. (1995). Vahid Mahtumi: Hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve eserlerinin tenkidli metni. (Yayımlanmamış doktora tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Kayaokay, İ. (2022). Türk Edebiyatında manzum Hz. Ali cenk-nâmeleri ve Diyarbakırlı İbrahim Şükrî’nin Kıssa-i Kan Kal‘ası ile Hikâye-i Hâver-Zemîn adlı mesnevileri. DBY Yayınları.
20. Kınalızâde Hasan Çelebi. (2017). Tezkiretü’ş-Şuara. A. Sungurhan (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
21. Kur’an-ı Kerim Meâli. (2011). H. Altuntaş, M. Şahin (Haz.), Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
22. Latîfî. (2018). Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. R. Canım (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
23. Leylâ Hanım. (2018). Dîvân. M. Arslan (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
24. Mustafa (Carullahzâde). (2017). Beyânî tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). A. Sungurhan (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
25. Mustafa, İ. (1972). El-Mu’cemu’l-Vasît. Dârü’d-Da’ve.
26. Nazik, S. (2024). Türk İslâm Edebiyatında şehitlik. A. Tekin (Ed.), İslâmî İlimler Açısından Şehitlik içinde. İlahiyat Yayınları.
27. Öntürk, T. (2021). Klasik Türk şiirinde şehitlik ve şehadet. Ö. Göçgün (Ed.), Türk Şiirinde Şehadet içinde. Kesit Yayınları.
28. Özçelik, K. (2008). Yûsuf-ı Meddâh ve Maktel-i Hüseyn (İnceleme-metin-sözlük). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Özdemir, B. (2025). Hadikatü’s-Süedâ tesirinde Kerbelâ anlatısının yeniden yazımı: Tuhfetü’ş-Şühedâ (İnceleme-metin). E. Özdemir (Ed.) içinde. KLM Yayınları.
30. Özdemir, E. (2024). Hüseyin Vâiz-i Kâşifî ve Ravzatü’ş-Şühedâ. Sonçağ Akademi.
31. Özdemir, E. (2025). Fuzûlî ve Hadikatü’s-Süedâ’sı müellifin hayatı ve eserin telif-tercüme niteliği bağlamında bir inceleme. Sonçağ Akademi.
32. Paçacıoğlu, B. (1993). Battal-name: İnceleme-metin-indeks. (Yayımlanmamış doktora tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Pervâne b. Abdullah. (2017). Pervâne Bey mecmuası. K. A. Gıynaş (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
34. Riyâzî. (2017). Riyâzü’ş-Şuara. N. Açıkgöz (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
35. Say, Y. (2009). Türk-İslam tarihinde ve geleneğinde Seyyid Battal Gazi ve Battalname. Sistem Ofset Matbaacılık.
36. Sehî Bey. (2017). Heşt Bihişt. H. İpekten vd. (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
37. Sinan Paşa. (2014). Tazarru’-nâme yakarışlar kitabı. M. Tulum (Haz.), Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. Şemseddin Sami. (2019). Kâmûs-ı Türkî. Şifa Yayınevi.
38. Şenlik, A. Ş. (2017). Tiryâkî Hasan Paşa Gazavâtnâmesi ve bazı filolojik notlar. Türkiye Bilimler Akademisi.
39. Şeref Hanım. (2018). Dîvân. M. Arslan (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
40. Taştan, Z. (2018). Mehmet Akif Ersoy’da şehadet anlayışı. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(12), 803-828.
41. Tirmizî. (1975). Sünen-i Tirmizî. Matbaa-ı Mustafa el-Bâbî el-Halebî.
42. Topaloğlu, B. & Çelebi, İ. (2015). Kelâm terimleri sözlüğü. İSAM Yayınları.
43. Tulum, M. (2013). Osmanlı Türkçesi büyük el sözlüğü. Kapı Yayınları.
44. Ümmî Sinan. (2017). Dîvân. A. Bilgin (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
45. Yaran, R. (2012). Şehitlik ve ilgili fıkhî hükümler. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (42), 211-220.
46. Yıldız, M. & İspir Kurun, A. (2020). Cahiliye şiirlerinden Kur’an metnine “şehit” teriminin içerdiği anlamlar. Eski Yeni, (40), 243-258.
47. Yılmaz Orak, K. (2013). Belâgat geleneğimiz ve Belâgat-i Lisân-ı Osmânî. Kitabevi Yayınları.
48. Zâtî. (2017). Dîvân. O. Kurtoğlu (Haz.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.