Klasik Türk Şiirinde Derviş Tipi

Öz

Tasavvufî düşünceye paralel olarak ortaya çıkan dervişlik, edebi eserlere bir motif olarak önemli ölçüde yansımıştır. Günümüze kadar devam eden dervişane yaşam tarzı, tekke ve zaviye muhitiyle sınırlı kalmamış, geçmişin bu kültürel mirası şairlerin dizelerinde ölümsüzleşmiştir. Bu makalede Klasik Türk Şiiri'ndeki "derviş tipi"ni ana hatlarıyla vasıflandırmak için 30 divan taranmış, böylece genel bir kanaate varılmaya çalışılmıştır. Divanların seçiminde yalnız mutasavvıf şairlerin değil aynı zamanda din dışı şiirleriyle öne çıkan şairlerin divanları da gözden geçirilmiştir. Şairlerin düşünce ve yaşayışları, dergâhların manevi atmosferinden beslenmiştir. Ele alınan divanların şairleri, dini tutumları ne olursa olsun dervişliği işlemişlerdir. Şairler, bazen bir şiirin tümünde konu olarak dervişliği seçmiş, bazen de doğrudan ya da imlemeyle beyit düzeyinde konuya temas etmişlerdir

Anahtar Kelimeler

• Derviş, Sûfî, Tasavvuf, Divan Edebiyatı, Klasik Türk Şiiri

The Dervish Type in Classic Turkish Poetry

Öz

The dervish like lifestyle, which spread out in paralel with mystical thought, affected the literary works to a great extent. Up to now the lifestyle of dervish's which has been continioning wasn't only restricted to dervish lodges but was also immortalized in the lines of the poets. In this article, for characterizing 'the dervish type'in Classic Turkish Poetry in general, thirty divans have been studied, thus a general idea of this type has been tried to be formed. In the selection of the divans not only sufic poets, but also the poets who stand out with their profane poems have also been taken into consideration. The spiritual atmosphere of the dervish lodges nourished the poets thoughts and styles of life. The poets of the divans, which have been dealt with in this article handled the dervish subject in their works irregardless of their religious attitudes. From time to time the poets chose the dervish matter as the main topic of the whole poem and sometimes directly or indirectly they touched on the suject in the couplets

Anahtar Kelimeler

• Dervish, Sufi, Mysticism, Divan Literature, Classic Turkish Poetry

Kaynakça

1. Altıntaş, Hayrani, Tasavvuf Tarihi, Akçağ Yay., Ankara, Tarihsiz, s. 7–20 Cebecioğlu, Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü,Rehber Yay., Ankara, 1997, s.216
2. Çavuşoğlu, Mehmet, Divan Şiiri, Türk Dili, Yıl 36,Cilt LII, Sayı 415–416–417, 1986, s.7
3. Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi Yay., Ankara, 1996,s. 177
4. Doğan, Abdurrahman, Kütahyalı Sunullah Gaybî, Önde Matbaacılık, İstanbul,2001, s.542–543
5. İnançer, Tuğrul, "Varlık Dairesinde Her Şey Birdir", Tasavvuf Seni Çağırıyor, (Haz. Ercan Alkan), Hayykitap, İstanbul, 2008, s.31
6. İsen, Mustafa, Divan Şairlerinin Tasavvuf ve Tarikat İlişkileri, Milli Eğitim, Sayı 84,1989, s.22–23
7. İz, Mahir, Tasavvuf, Kitabevi Yay., İstanbul, 2001, s.60
8. Kabaklı, Ahmet, Yunus Emre, Türk Edebiyatı Vakfı Yay., İstanbul, 1991, s. 72

9. Kağıtçıbaşı, Çiğdem, İnsan ve İnsanlar, Evrim Basım-Yayım, İstanbul, 1988, s. 254–256
10. Kara, Mustafa,Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarikatlar, Sır Yay., İstanbul,2004, s. 140
11. ___________, Dervişin Hayatı Sûfînin Kelâmı, Dergâh Yay., İstanbul, 2005, s. 17–56
12. ___________, Tasavvuf, "Kalbi Allah'ı Sevebilecek Bir Kaliteye Yükseltir", Tasavvuf Seni Çağırıyor, (Haz. Ercan Alkan), Hayykitap, İstanbul, 2008, s.155
13. Kemikli, Bilal, Dost İlinden Gelen Ses, Kitabevi Yay.,İstanbul, 2004, s. 6
14. ___________, Sûfi Aşk ve Ölüm, Sütun Yay., İstanbul, 2007, s. 17-41
15. Kılıç, Mahmut Erol, Sûfî ve Şiir, İnsan Yay., İstanbul, 2007, s. 98–186
16. Köprülü, Mehmet Fuat, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, TTK Basımevi, Ankara,1993, s. 16–302
17. _________________, Edebiyat Araştırmaları, TTK Basımevi, Ankara,1999, s.184–185
18. _________________, Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Yay., Ankara, 2004, s.146
19. Kurnaz, Cemal; Tatcı, Mustafa, Ümmî Sinân,Hayatı ve Şiirleri, Akçağ Yay., Ankara, 1998
20. Macdonald, D. B., "Derviş" Mad., İslâm Ansiklopedisi, Milli Eğitim Basımevi, C. 3, İstanbul, 1963, s. 545
21. Ocak, Ahmet Yaşar, Türk Sufîliğine Bakışlar, İletişim Yay.,İstanbul, 2005, s. 115
22. _________________, İslam-Türk İnançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas Kültü, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2007, s. 91–102
23. Onay, Ahmet Talat, Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü, (Haz. Cemal Kurnaz), Birleşik Yay., Ankara, 2007, s.138–242
24. Pala,İskender,Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, L&M Yay., İstanbul, 2002, s.122, 288
25. Redhouse, Sir James W.,Turkish And English Lexicon, Çağrı Yay., İstanbul, 2006, s.898
26. Seyyid Hüseyin Nasr, Tasavvufî Makaleler, (Çev. Prof. Dr. Sadık Kılıç), İnsan Yay., İstanbul, 2007, s.40-65
27. Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türkî, Çağrı Yay., İstanbul, 2006, s. 607–608
28. Tatcı, Mustafa, Aşk Bir Güneşe Benzer, H Yay., İstanbul, 2008, s. 56,186
29. Tolasa, Harun, Ahmet Paşanın Şiir Dünyası, Akçağ Yay., Ankara, 2001, s. 69
30. Uludağ, Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Marifet Yay., İstanbul, 1991, s.136-422
31. Üstüner, Kaplan, Divan Şiirinde Tasavvuf, Birleşik Yay., Ankara, 2007, s. 338–406
32. Vett, Carl, Dervişler Arasında İki Hafta, Kaknüs Yay., İstanbul, 2004, s. 20
33. Yazıcı, Tahsin, "Derviş" Mad., İslâm Ansiklopedisi, TDV Ansiklopedisi, C.9, İstanbul, 1994, s. 188–189
34. G: Gazel, K: Kaside