BELÂGAT GELENEĞİNDE BEDÎʿ İLMİNİN SERENCAMI

Bu makale, bedîʿ ilminin tarihsel serencamını erken dönemden modern döneme kadar ortaya koymakta; muhassinât-ı lafziyye ve muhassinât-ı maneviyyenin fonetik–anlam ilişkisi bağlamındaki işlevsel yönünü vurgulamakta ve klasik ile modern dönemdeki tasnifleri tablolaştırarak edebî sanatların niceliksel gelişimini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Çalışma, nitel bir literatür incelemesi deseninde yürütülmüştür. Veri kaynağı olarak İbnü’l-Muʿtez’in Kitâbü’l-Bedîʿ, Ebû Hilâl el-Askerî’nin Kitâbü’s-Sınâʿateyn, Sekkâkî’nin Miftâhu’l-ʿUlûm, Hatîb el-Kazvînî’nin Telhîsü’l-Miftâh ve Teftâzânî’nin el-Mutavvel gibi klasik eserler esas alınmış; ayrıca modern retorik ve stilistik çalışmalardan da yararlanılmıştır. Bulgular, bedîʿ ilminin yalnızca süsleme sanatı olmadığını, sözün hem işitsel hem de zihinsel etkisini artıran işlevsel bir boyut taşıdığını göstermektedir. Muhassinât-ı lafziyye’nin fonetik ve ritmik yapıyı güçlendirdiği, muhassinât-ı maneviyyenin ise anlam derinliğini pekiştirdiği belirlenmiştir. Ayrıca yapılan tablolaştırma, klasik dönemlerde sınırlı sayıda olan edebî sanatların modern döneme gelindikçe çeşitlendiğini ve sayısal olarak arttığını ortaya koymuştur. Çalışmanın özgün katkısı, bedîʿ ilmini tarihsel gelişim çizgisi içerisinde ele alması, fonetik–anlam ilişkisini merkeze alması ve sanatların niceliksel değişimini görselleştirerek literatüre yeni bir yöntemsel yaklaşım sunmasıdır.

The science of badīʿ, one of the three main disciplines of rhetoric (balāgha)., represents its aesthetic dimension by encompassing both phonetic (muhassināt al-lafẓiyya). and semantic (muhassināt al-maʿnawiyya). ornaments. This article examines the position of badīʿ within rhetoric through the framework of these two categories. The study first addresses the etymological and theoretical foundations of rhetoric and eloquence (fasāḥa)., and then analyzes the tripartite structure of rhetoric (maʿānī, bayān, badīʿ). in light of classical sources. The research was conducted through a qualitative literature review design. Primary sources included Ibn al-Muʿtazz’s Kitāb al-Badīʿ, Abū Hilāl al-ʿAskarī’s Kitāb al-Ṣināʿatayn, al-Sakkākī’s Miftāḥ al-ʿUlūm, al-Khaṭīb al-Qazwīnī’s Talkhīṣ al-Miftāḥ, and al-Taftāzānī’s al-Muṭawwal, complemented by modern rhetorical and stylistic studies. The findings reveal that badīʿ enhances both the auditory and intellectual impact of speech, with muhassināt al-lafẓiyya reinforcing phonetic and rhythmic aspects, and muhassināt al-maʿnawiyya deepening semantic richness. The originality of the study lies in relating classical classifications of badīʿ to modern rhetorical perspectives, highlighting the functional dimensions of both categories, and presenting them in a comparative table that illustrates their quantitative expansion. In this way, the science of badīʿ is reconsidered through a new perspective that bridges classical and modern approaches.