Sait Faik Abasıyanık’ın Sinağrit Baba Adlı Öyküsünün Eleştirel Söylem Çözümlemesi

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 44 - 60, 26.03.2026

Abdusselam Köse , Şener Demirel

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1853264

https://izlik.org/JA78LG68KD

Öz

Bu çalışmada Sait Faik Abasıyanık’ın Sinağrit Baba adlı öyküsünün eleştirel söylem çözümlemesi yöntemiyle incelenmesi amaçlanmıştır. Döneminin toplumsal sorunlarını kendine has bir üslupla öyküleştiren Sait Faik bunu yaparken aynı zamanda okuyucusuna sorgulayıcı ve eleştirel bir anlatımla sembolleştirdiği karakterler üzerinden de mesajlar vermektedir. Bu anlamda türünün yetkin bir örneği olan özellikle eleştirel bakışa dair sunduğu eşsiz içerikle tam da eleştirel söylem çözümlemesi yöntemiyle ele alınıp değerlendirilmesi gereken Sinağrit Baba adlı öykünün, çağdaş ve çok yönlü incelemelere olanak tanıyan söylem çözümleme yöntemiyle ele alınmamış olması bu çalışmanın üretilmesi ihtiyacını doğurmuştur. Bu amaçla nitel bir araştırma yöntemlerinden biri olan doküman incelemesi yöntemiyle öyküden elde edilen söylem verileri Van Dijk’ın eleştirel söylem modeli çerçevesinde mikro ve makro yapı başlıkları altında çözümlenerek incelenmiştir. Araştırma sonucunda söz konusu öykünün karakterlerin zıtlıkları üzerinden sembolik bir anlatımla toplumsal sorunlar odağında bir eleştiri getirdiği sonucuna varılmıştır. Eserde özellikle sorgulanmadan yaşanılan hayatlar, yozlaşma, bireysellikten toplumsallığa yani kolektif bilince sahip olmayan toplumlar öykünün merkezine yerleştirilen başat sorunları oluşturmaktadır. Anlatının ideolojik söyleminin çözümlendiği bu çalışmada, öykünün mikro ve makro düzeydeki yapılarıyla sahip olunan ideolojik bakışın başarılı bir şekilde yansıtıldığı sonucuna varılmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Sait Faik , Sinağrit Baba , eleştirel söylem çözümlemesi , öykü , Van Dijk

Critical Discourse Analysis of Sait Faik Abasıyanık’s Story Sinağrit Baba

https://izlik.org/JA78LG68KD

Öz

This study aims to analyze Sait Faik Abasıyanık’s short story Sinağrit Baba through the method of critical discourse analysis. While narrating the social problems of his time in a distinctive literary style, Sait Faik also conveys messages to the reader through characters symbolized by a questioning and critical narrative voice. In this sense, Sinağrit Baba, which constitutes a competent example of its genre and offers a unique content particularly in terms of critical perspective, deserves to be examined through the method of critical discourse analysis. The absence of prior studies addressing this short story through discourse analysis -a contemporary and multidimensional analytical approach- has constituted the motivation for conducting this research. For this purpose, discourse data obtained from the short story were examined using the document analysis method, one of the qualitative research methods, and analyzed within the framework of Van Dijk’s critical discourse model under the headings of macro and micro structures. As a result of the analysis, it was concluded that the story presents a critique of social problems through a symbolic narrative based on contrasts between characters. In particular, unexamined lives, moral degeneration, and societies lacking collective consciousness -shifting from individualism to social awareness- emerge as the central issues of the narrative. This study, which analyzes the ideological discourse of the story, concludes that the ideological perspective is successfully reflected through both its macro and micro level structures. Based on the findings, several recommendations are proposed.

Anahtar Kelimeler

Sait Faik Abasıyanık , Sinağrit Baba , critical discourse analysis , story , Van Dijk

Kaynakça

• Abasıyanık, Sait Faik (2025). Mahalle kahvesi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Aktaş, Şerif (2005, 18-19 Ekim). Hikâyeciliğimizin bir dönüm noktasında Sait Faik. (M. M. Ergüzel, Haz.) Ölümünün 50. Yılında Sait Faik’i Anma Günleri, Sakarya, ss. 53-59.
• Andı, M. Fatih (2005). Sait Faik Abasıyanık'ın Şiirleri. İlmi Araştırmalar Dergisi, 18, 953-981.7-15
• Arkon Tekinel, Gonca (2018). Hayata balık pulunun aynasından bakmak yahut Sait Faik’in hikâyelerinde balıkçılık. The Journal of Academic Social Science, 6(83), 368-381.
• Balcı, Umut, Çoktan, Özkan, Tutuman, Nurselya, Sevik, Hasan ve Yıldız, Ali Dinçer (2025). Türkiye’de kısa öykü araştırmaları. Çanakkale: Paradigma Akademi.
• Bayraktar, Süheyl (2017). Yüksek ökçeler öyküsünün eleştirel söylem analizi ile değerlendirilmesi. Uluslararası Turizm, Ekonomi ve İşletme Bilimleri Dergisi, 1(2), 23-28.
• Buran, Ahmet (2012). Bilim alanlarında terimlerin önemi ve “küçürek öykü” terimi. Electronic Turkish Studies, 7(4), 21-25.
• Çeliktaş, Tuba (2009). Critical discourse stylistics in practice: selected short stories of Sabahattin Ali. Saarbrücken: Vdm Verlag Dr. Muller
• Demir, Selvi (2021). Türkçe öğretiminde Gee’nin söylem çözümleme yönteminin kullanımı. Eğitim & Bilim 2021-III içinde. (Ed.) Karabatak, S. (ss. 205 -224). İstanbul: Efe Akademi.
• Demir, Selvi ve Börekçi, Muhsine (2022). Sözlü anlatım becerisinin ölçme değerlendirilmesinde yenilikçi bir yöntem olarak söylem çözümlemesi: bir uygulama örneği. Ankara: Serüven Yayınları.
• Demir, Selvi, Akkoyun, Resul ve Polat, Elif Mina (2025). Sait Faik Abasıyanık’ın Sinağrit Baba adlı öyküsünün Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde yer alan öğrenci profilleri bağlamında incelenmesi. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(47), 25-40.
• Doruk, Özlem (2013). Disiplin toplumu ve haber söylemi; Gökkuşağı derneği’nce yapılması planlanan yürüyüşün engellenmesine ilişkin haberlerin çözümlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 2(1).
• Foucault, Micheal (2011). Özne ve iktidar, seçme yazılar II (2. Baskı b.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Güneş, Ahmet (2019). Yazılı basında haber söylemi: 24 Haziran 2018 cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçim haberlerinin çözümlenmesi. İstanbul Arel Üniversitesi İletişim Çalışmaları Dergisi, 6(12), 13-42.
• Güneş, Firdevs, & Çevik, Arzu (2016). Makale başlıklarının incelenmesi. Turkish Studies, 11(3), 1185-1202.
• Gür, Tahir (2014). Bir söylem analizi: Dil öğretmeni adaylarının mesleki kimlik gelişimi. Eğitim Araştırmaları ve İncelemeleri, 9(15), 510-515.
• Karahan, Leyla (1991). Türkçe söz dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Kavut, Sevgi (2021). Eleştirel söylem analizi bağlamında haber sitelerinde dijital kimlik başlıklı haberlerin analizi. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), 7(1), 127-138.
• Kutlucan, Erhan, Çakır, Recep ve Ünal, Yavuz (2019). Dijital öykü anlatımı ile verilen değerler eğitimine yönelik bir eylem araştırması. Kastamonu Education Journal, 27(5), 2187-2202.
• Louisy, Patrick (2006). Trainito, Egidio (Ed.). Guida all'identificazione dei pesci marini d'Europa e del Mediterraneo. Milano: Il Castello.
• Miles, Matthew B. and Huberman, Micheal A. (1994). Qualitative data analysis: an expanded sourcebook. New York: Sage.
• Nakiboğlu, Meryem ve Aşık, Betül (2021). “Sinağrit Baba” ve “Köpek Balıkları İnsan Olsaydı” isimli kısa öykülerde sistem ve toplum eleştirisi. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), 279-293.
• Oruç, Sema (2024). Sait Faik Abasıyanık’ın öykülerinde doğanın dili ve çevre etiği. Turkish Studies- Language and Literature, 19(3), 1100- 1110.
• Özer, Ömer (2011). Haber söylem ideoloji, eleştirel haber çözümlemeleri. Konya: Literatürk Academia.
• Özer, Ömer (2018). Gökyüzüne çığlık öncülerden eleştirel söylem yaklaşımları ve özgün çözümlemeler. Konya: Literatürk Academia.
• Özer, Ö. (2022). Eleştirel söylem çözümlemesi: haber örnekleri üzerinden bir inceleme. Etkileşim, 9, 36-54.
• Solak, Ömer (2011). Küçük Ağa romanının eleştirel söylem analizi. Akademik Bakış Dergisi, 26, 1-14.
• Taş, Songül (2018). Sait Faik’in hikâyelerinde başlıca konular. Ankara: Anı Yayıncılık
• Topuz, İrem, & Aslan, Olcan (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak eleştirel söylem analizi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 314-326.
• Türk Dil Kurumu [TDK]. (2025). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Van Dıjk, Teun A. (1985). News Analysis: Case Studies of International and National News in the Pres. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates Publication.
• Van Dıjk, Teun A. (1988). “Semantics of a Press Panic: The Tamil Invasion,” European Journal of Communication, 3,167-187.
• Van Dıjk, Teun A. (2003), Söylem ve ideoloji, çokalanlı bir yaklaşım. Çoban, B. ve Z. Özarslan (Eds.), Söylem ve İdeoloji: Mitoloji, Din, İdeoloji. İstanbul: Su Yayınları. (Çev. N. Ateş). ss. 13-112.
• Van Dıjk, Teun A. (2008), Discourse and power. palgrave: Macmillan.
• Van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse and Society, 4(2), 249-283.
• Van Dijk, T. A. (2001). Multidisciplinary CDA: A Plea for Diversity. Methods of Critical Discourse Analysis. (Eds.) Ruth Wodak, Michael Meyer. (pp. 95-120).London: Sage Publications,.
• Weiss, Gilbert and Wodak, Ruth (2003). Introduction: Theory, Interdisciplinarity and Critical Discourse Analysis. In G. Weiss, & R. Wodak (Eds.), Critical discourse analysis: theory and ınterdisciplinarity (pp. 1-34). Hampshire: Palgrave MacMillan.
• Wodak, Ruth (2001). What is about a summary of its history, ımportant concepts and ıts developments. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Analysis. London: Sage Publications.
• Wodak, R. and Meyer, Micheal (2009). Critical discourse analysis: history, agenda, theory, and methodology. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 1-33). London: Sage Publications.
• Yüksel, H. Gülru (2007). Anlatısal metinler ve kısa öykü. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 153-174.