Toplum Dilbilimsel Bir Bakış Açısıyla Sen de Eşekliğinle Bulun Fıkrasının Analizi

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 332 - 345, 26.03.2026

Melike Somuncu

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1853279

https://izlik.org/JA89LM75PS

Öz

Toplum dilbilim, bireyleri birbirine bağlayan aynı zamanda karşılıklı etkileşim hâlindeki insanları ele alan bir bilim dalıdır. Bu bilim dalı, hem gelişim hem de değişim içinde sosyokültürel zemini incelemektedir. Çünkü ortak bir kültürü paylaşan, kendilerine has bir varlık gösteren insanların dil ve kültürel boyutu toplum dilbilimin çalışma sahası içerisindedir. Böylece toplum dilbilimde insanların bağlı bulundukları kültür çerçevesinde söylem yetisi ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada Sen De Eşekliğinle Bulun adlı Kayseri fıkra metni, toplum dilbilim yöntemleri açısından incelenmiştir. Çalışmada makro ve mikro toplum dilbilim analizi esas alınmıştır. Makro toplum dilbilim ile gönderici-metin ilişkisi ekseninde anlatı izlencesi tespit edilmiştir. Anlatı izlencesi çizildikten sonra metinde etkin olan faktörler ortaya çıkartılıp metin, üslup açısından değerlendirilmiş ve yetiler bağlamında büyük ölçekli olarak ele alınmıştır. Mikro toplum dilbilim ile de gönderici, alıcı, kod, iletişim kanalı, ileti bağlamı çözümlenmiş ve metindeki ileti bu eksende ortaya çıkartılmıştır. Böylece Anadolu coğrafyasının önemli kültür ve ticaret şehri olan Kayseri’nin, dil birlikleri ile kültürel mekanizmasının birleşiminden oluşan fıkra metni, büyük ve küçük ölçekle irdelendikten sonra bağlamdan kopmaksızın stratejik bir yaklaşım ve yorumla, Kayserili tipi odağında, okuyucuya toplum dilbilimsel ve bütünsel bir bakış açısı ile sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Toplum dilbilim , Kayseri , fıkra , makro yapı , mikro yapı

Analysis of The Joke “Sen de Eşekliğinle Bulun” from a Sociolinguistic Perspective

https://izlik.org/JA89LM75PS

Öz

Sociolinguistics is a discipline that examines the interconnectedness of individuals and the interaction between them. It examines the sociocultural context within which they develop and change. Because sociolinguistics encompasses the linguistic and cultural dimensions of people who share a common culture and possess unique existences, it is within its purview. Therefore, in sociolinguistics, discourse competence emerges within the framework of people's cultural affiliation. This study examines the Kayseri anecdote text “Sen De Eşekliğinle Bulun” from the perspective of sociolinguistic methods. The study is based on macro and micro sociolinguistic analysis. A narrative program is identified within the framework of macro sociolinguistics and the sender-text relationship. After the narrative syllabus was drawn, the factors at play in the text were revealed, the text was evaluated in terms of style, and the text was examined on a large scale within the context of competencies. Microsociolinguistics was used to analyze the sender, receiver, code, communication channel, and message context, revealing the message within the text. Thus, the anecdote text, which combines the linguistic associations and cultural mechanisms of Kayseri, a significant cultural and commercial city in Anatolia, was examined on both large and small scales. Focusing on the Kayserian character, with a strategic approach and interpretation that remains contextually oriented, the sociolinguistic aspects of the anecdote are presented to the reader from a holistic perspective.

Anahtar Kelimeler

Sociolinguistics , Kayseri , joke , macro structure , micro structure

Kaynakça

• Aksoy Arıkan, Rabia (2021). “Kültürel Bellek ve Mekân İmgesi Bağlamında Çankırı Askerağa Konağı”. Kültür Araştırmaları Dergisi, 144-160.
• Arslan, Mahmut (2012). “Ziya Gökalp’te Kültür Anlayışı”. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3, 11-19.
• Ateş, Kemal (2009). Türk Dili. Ankara: İmge Kitabevi.
• Bayraktar, Nesrin (2006). Dil Bilimi. Ankara: Nobel Yayınları.
• Bogue, Ronald (2013). Deleuze ve Guattari. (Çev. İsmail Öğretir ve Ali Utku). İstanbul: Otonom Yayıncılık.
• Büyükkantarcıoğlu, Nalan (2006). Toplumsal Gerçeklik ve Dil. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
• Coşkun, Svıtlana Nesterova (2023). “Roman Jakobson’da Dilin İşlevleri ve İşleyiş Mekanizması”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 36, 326-339.
• Dağabakan, Fatma Öztürk (2012). “Toplumdilbilimsel Bir Kaynak Olarak Kadın-Erkek Dil Ayrımına Türkçe ve Almanca Açısından Bir Yaklaşım”. AÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, II/20, 87-106.
• Demirci, Kerim (2005). “Kısa Bir Bakışla Toplumsal Dilbilimi”. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17, 79-86.
• Demirci, Kerim (2020). Dilin Sosyokültürel Hâlleri Toplumsal Dilbilim Referans Kitabı. Çanakkale: Paradigma Yayınları.
• Dittmar, Norbert (1980). Soziolinguistik. Frankfurt: Athenaum Verlag
• Elçin, Şükrü (1997). Halk Edebiyatına Giriş. Ankara: Akçağ Yayıncılık.
• Foucault, Michel (2003). İktidarın Gözü, Seçme Yazılar 4. (Çev. Işık Ergüden), İstanbul: Ayrıntı Yayınevi.
• Kasap, Süleyman (2021). Sosyodilbilim. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• Kılıç, Veysel (2007). “Dilin İşlevleri: Metin Eylem Kuramı Yaklaşımı”. Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi/Journal of Social Sciences, 1/2, 124-138.
• Korkmaz, Zeynep (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Korkmaz, Zeynep (2005). Anadolu Ağız Araştırmalarına Toplu Bir Bakış, Türk Dili Üzerine Araştırmalar II, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Nazlı, Ece Halime (2016). “Toplum dilbilime Genel Bir Bakış”, Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, XIV/28, s. 37-66.
• Rifat, Mehmet (2000). Gösterge Avcıları. İstanbul: Om Yayınevi.
• Rifat, Mehmet (2000). ΧΧ. Yüzyılda Dilbilim ve Göstergebilim Kuramları 1. Tarihçe ve Eleştirel Düşünceler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Selen, Nevin (2001). Toplumsal Dilbilime Giriş (Uygulamalı Çalışma Örnekleriyle). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.
• Solak, Ömer (2011). “Küçük Ağa Romanının Eleştirel Söylem Analizi”. Akademik Bakış Dergisi, 26, 1-14.
• Somuncu, Melike (2020). “Dr. Fahrettin Koca’nın Sosyal Medyadaki Salgınla İlgili Paylaşımlarının Eleştirel Söylem Analizi Yöntemi ile İncelenmesi”. Kesit Akademi Dergisi, 6 (23), 21-40.
• Şimşek, Selami (2005). Mevlânâ’da mizah ve nükte. Tasavvuf Dergisi Mevlânâ Özel Sayısı 14. Ankara: Erkam Matbaası.
• Şimşek, Esma (2015). “Türk Halk Edebiyatı Anlatı Türleri İçerisinde Fıkraların Yeri”. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 3(6): 195-234.
• Tezcan, Mahmut (2011). Sosyolojiye Giriş, Ankara: Anı Yayıncılık.
• Van Dijk, Teun A. (1988a). New Analysis: Case Studies of International and National News in the Press. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
• Van Dijk, Teun A. (1988b). News as Discourse. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates Publication.
• Van Dijk, Teun A. (2015). “Söylem ve İdeoloji Çok Alanlı Bir Yaklaşım”, (Çev. Nurcan Ateş), (Ed. B. Çoban), Söylem ve İdeoloji. İstanbul: Su Yayınları, 15-100.
• Vardar, Berke (1980). “Dil bilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü”. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Vardar, Berke (2001). Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri. İstanbul: Multilingual Yayınevi.
• Vardar, Berke (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınevi.
• Yedekçioğlu, Kâzım (1990). Övünmek Gibi Olmasın Ama Kayseriliyim. İstanbul: İrfan Basım ve Yayınevi.
• Yıldırım, Dursun (1998). Türk Bitiği: Araştırma/İnceleme Yazıları. Ankara: Akçağ Yayıncılık.