Klasik Türk Edebiyatında Müşâare Örnekleri II: Zâtî’nin Müşâareleri

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 311 - 331, 26.03.2026

Emrah Gülüm

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1854958

https://izlik.org/JA32UN99CN

Öz

Klasik Türk Şiiri, gelişimini büyük oranda nazirelere borçludur. Tarihî ve edebî kaynaklara bakıldığında nazirecilik geleneğinin Divan şairleri için adeta bir okul işlevi gördüğünü anlıyoruz. Şairler, zemin şiiri geçme ve zemin şiirin şairine üstünlük kurma arzusu veya cevap verme gerekliliği, başka bir şaire meydan okuma isteği, sevdiği şairlere dostluk gösterme, sevmediği şairlere sataşma gibi muhtelif sebeplerle nazireler yazmış ve nazirecilik geleneğinin temellerini atmışlardır.
Nazire geleneğinin en önemli ancak en göz ardı edilmiş alt başlıklarından biri olan müşâare, kısaca “karşılıklı şiir söylemek veya okumak, şiirleşmek” olarak tanımlanabilir. Müşâareler, tıpkı aşık atışmalarında olduğu gibi bazen saygı duyulan, sevilen kişiler arasındaki dostluğu pekiştirmek ve bu dostluğu herkese ilan etmek için yapılabildiği gibi; bazen de gerçek anlamda mücadele içine giren şairler arasındaki çekememezlik, haset, düşmanlık ve hatta nefret gibi duyguların neticesinde de ortaya çıkabilmektedir.
Divan Edebiyatının önemli şairlerinden biri olan Zâtî, Beyazıt meydanında açtığı dükkanının özellikle genç şairler için bir buluşma noktası haline gelmesi sebebiyle bir hoca kimliğine bürünmüş ve birçok şairi tedrisatından geçirmiştir. Bu düzenli iletişim kanalı sebebiyle de bazı genç şairlerle şiirler paylaşılmış, karşılıklı nazireler yazılmış ve müşâareleşilmiştir. Zâtî’nin “müşâareleştiği” şairler arasında Bâkî, Hayâlî Bey, Taşlıcalı Yahyâ, Mesîhî, Andelîbî, Keşfî, Ferîdî, Revânî, Selîsî ve Kara Fazlî yer almaktadır. Zâtî’nin bu şairlerden bazıları ile dostane, bazıları ile hasmane, bazıları ile de latife yollu müşâareleştiği görülmektedir. İşte bu çalışmada, Zâtî’nin yukarıda bahsi geçen müşâareleri ayrıntılı bir şekilde incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Edebiyatı , müşâare , Zâtî , nazire , nazirecilik

Examples of Mutual Poems in Classical Turkish Literature II: Mutual Poems of Zâtî

https://izlik.org/JA32UN99CN

Öz

Classical Turkish Poetry owes its development largely to nazires. When we look at historical and literary sources, we understand that the nazire tradition served as a school for Divan poets. Poets wrote nazires and laid the foundations of the nazire tradition for various reasons such as the desire to surpass the ground poetry and superiority over the poet of the ground poetry, or the need to respond, the desire to challenge another poet, to show friendship to the poets they liked, to tease the poets they did not like.
Mutual poems, one of the most important but most neglected subheadings of the nazire tradition, can be briefly defined as “mutually singing or reading poetry”. While mutual poems, just like lovers' quarrels, can sometimes be held to reinforce the friendship between respected and loved people and to declare this friendship to everyone; Sometimes it can arise as a result of feelings such as envy, hostility and even hatred between poets who are literally engaged in struggle.
Zâtî, one of the important poets of Divan Literature, assumed the identity of a teacher and educated many poets because the shop he opened in Beyazıt Square became a meeting point especially for young poets. Due to this regular communication channel, poems were shared with some young poets, verses were written and mutual poems were held. Among the poets with whom Zâtî wrote mutual poems are Bâkî, Hayâlî Bey, Taşlıcalı Yahyâ, Mesîhî, Andelîbî, Keşfî, Ferîdî, Revânî, Selîsî and Kara Fazlî. It is seen that Zâtî had friendly relations with some of these poets, hostile relations with some of them, and humorous conversations with some of them. In this study, Zati's above-mentioned mutual poems will be examined in detail.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Literature , mutual poems , Zâtî , nazire , nazire tradition

Kaynakça

• Açıkgöz, Namık (2017). Riyâzî Muhammed Efendi, Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Armutlu, Sadık (2014). “Şu‘arâ Hocası Mâder-zâd Bir Şâir: Zâtî”. Doğu Araştırmaları Dergisi (2), 77-136.
• Aydın, Sibel (2021). Kara Fazlî Dîvânı (inceleme–metin–bağlam–dizin ve işlevsel sözlük). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Niğde: Ömer Halisdemir Üniversitesi.
• Banarlı, Nihad Sâmi (2007). Edebiyat Sohbetleri. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• Burmaoğlu, Hamit Bilen (2023). Lâmiî Çelebi Dîvânı. Bursa: Yıldırım Belediyesi Kültür Yayınları.
• Canım, Rıdvan (2000). Latîfî: Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ (İnceleme). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Coşkun Serdaroğlu, Vildan (2013). “Zâtî”. TDV İslâm Ansiklopedisi (44), 150-151. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Gıynaş, Kamil Ali (2017). Pervâne b. Abdullah, Pervâne Bey Mecmuası. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194492/pervane-bey-mecmuasi.html. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Gönel, Hüseyin (2014). “Andelîbî, Hafız Andelîbî Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/andelibi-hafiz-andelibi-efendi. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Gülüm, Emrah (2025). “Eleştiri Oklarının Hedefi Olan Divan Şairi: Hayâlî Bey”. IV. Ankara İnsan ve Toplum Bilimleri Kongresi Bildiri Kitabı, 393-406.
• İsen, Mustafa (1999). Latîfî Tezkiresi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• İsen, Mustafa (2017). Künhü’l-ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Kalpaklı, Mehmet (2006). “Osmanlı Şiir Akademisi: Nazire”. Türk Edebiyatı Tarihi. (Ed. Talât Sait Halman). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Kaplan, Hasan (2022). “Bir Yarışma Olarak Nazire: 16. Yüzyılda Ödüllü Bir Nazire Müsabakası”. KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (5), 35-60.
• Kılıç, Filiz (2018). Âşık Çelebi Meşâ‘irü’ş-şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Köksal, Fatih (2006). Sana Benzer Güzel Olmaz: Divan Şiirinde Nazire. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Kurtoğlu, Orhan (2013). “Zâtî, Ivaz”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/zati-ivaz. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Kurtoğlu, Orhan (2017). Zâtî Dîvânı (Gazeller Dışındaki Şiirler). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56164,zati-divanipdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Küçük, Sabahattin (2011). Bâkî Dîvânı (Tenkitli Basım). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Öbek, Ali İhsan (2005). Klasik Türk Edebiyatında Müşâare (Fâiz-Sâfî). İstanbul: Kerkük Vakfı Yayınları.
• Özkat, Mustafa (2005). Kara Fazlî’nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı: İnceleme-Tenkitli Metin. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Sakarya, Elif (2024). “16. Yüzyıl Tezkirelerinde Nazire ile İlgili Kavramlar ve Nazirecilik Geleneği”. Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi (Ali Emîrî Özel Sayısı), 427-457.
• Sungurhan, Aysun (2017a). Beyânî Tezkiresi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78352/eski-turk-edebiyati.html. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Sungurhan, Aysun (2017b). Kınalızâde Hasan Çelebi: Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0. (Erişim tarihi: 2 Ocak 2026).
• Yazar, Sadık (2017). Kara Fazlî’nin Eserlerine Dair Yeni Bilgiler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (18), 525–562.
• Zöhre, Armağan, ve Rabia Yılmaz (2024). “Bir Şair Mektebi Olarak Zâtî”. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi (36), 45-67.