Çeviri Üzerinden Bir Misyonun İnşası: Amerikan Bord Neşriyat’ın Yayıncılık Faaliyetleri ve Çeviri Politikalarının Sosyo-Kültürel Analizi

Amerikan Yabancı Misyonlar Kurulu’nun (ABCFM) Türkiye şubesi olan Amerikan Bord Heyeti’nin (ABH) yayın faaliyetlerini yürütmek için kurulmuş olan Amerikan Bord Neşriyat, kuruluşundan 1966 yılına kadar Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet Türkiye’sinde yoğun bir çeviri faaliyeti yürütmüştür. Yayınevinin tarihi, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan misyonerlik faaliyetlerine bağlı olarak 1822 yılında kurulan matbaaya kadar uzanmaktadır. 1966 yılında isim değişikliğine giderek Redhouse ismini alan yayınevi, 1997 yılından itibaren Türkiye’deki faaliyetlerini SEV Yayıncılık adı altında yürütmüştür. Mikro-tarih yaklaşımı ile arşive dayalı yürütülen bu çalışma, Türkiye çeviri tarihine, yayınevi odaklı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada, Amerikan Bord Neşriyat’ın yayıncılık tarihi, gelişimi ve değişen sosyo-politik koşullar doğrultusunda şekillenen çeviri politikaları, 1822 yılında ilk kurulan matbaadan 1966 yılında isim değişikliğine gittiği döneme kadar incelenmiştir. Yayınevinin ilk yıllarına dair arşiv bilgilerinin çok sınırlı olmasından ve 1940 sonrası döneme dair verilerin daha net bir şekilde elde edilebilmesinden dolayı, yayınevi tarihi, 1822-1940 dönemi ve 1940-1966 dönemleri olarak iki tarihsel döneme ayrılarak incelenmiştir. Araştırma bulgularına göre, yayınevinin 19. yüzyılın ikinci yarısında başlayan ilk dönemi içerisinde, çeviri yayınlarında İncil çevirileri ve diğer dini içerikli yayınlara odaklandığı ve bu çevirilerin Osmanlıca dışında, Osmanlı İmparatorluğu topraklarında konuşulan birçok yerel dilde yayınlandığı saptanmıştır. Çevirilerin yapıldığı diller arasında Ermenice, Rumca ve Bulgarca öne çıkmaktadır. Bu dillerdeki çevirilerin yanı sıra, Ermeni alfabesiyle yazılmış Türkçe ve Karamanlıca olarak da bilinen Grek harfli Türkçe çeviri yayınlar da bulunmaktadır. Araştırma kapsamında yürütülen incelemelerde bu çeviri eserlerin birçoğunun, 1850’li yıllardan itibaren Boyacıyan Matbaası ve Selamet Matbaası gibi farklı yerel matbaalarla iş birliği yaparak yayınlandığı tespit edilmiştir. Yayınevinin 1940-1966 yılları arasındaki dönemine dair yapılan inceleme sonuçlarına göre ise, bu dönemdeki çeviri kitapların daha çok çocuk edebiyatı kategorisinde olduğu ve bu tür kitapların sayısının özellikle 1950’li yıllarda arttığı görülmüştür. Araştırmanın sonuçları, yayınevinin çeviri politikalarının yalnızca dini ya da kültürel hedeflerle değil, aynı zamanda dönemin sosyo-politik koşullarının belirleyiciliği altında şekillendiğini göstermektedir.

Amerikan Bord Neşriyat, established by the American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) as the publishing branch of its Turkey mission, carried out extensive translation activities in both the Ottoman Empire and the Republic of Turkey from its foundation until 1966. The history of the publishing house dates back to the printing press founded in 1822 as part of American missionary activities in the Ottoman Empire. The publishing house changed its name to Redhouse in 1966, and it has been operating in Turkey under the name SEV Publishing since 1997. Using an archival micro-historical method, this study aims to contribute to the history of translation in Turkey by focusing on the translation activities of the publishing house. The research examines the publishing history, development, and translation policies of Amerikan Bord Neşriyat, which evolved in response to the changing socio-political conditions, from the establishment of the first printing press in 1822 to the renaming of the institution in 1966. Due to the scarcity of archival data from the early years and the clearer availability of materials after the 1940s, the study divides the publishing history into two chronological periods: 1822–1940 and 1940–1966. Findings of the research indicate that during the first period, which began in the second half of the nineteenth century, the publishing house primarily focused on Bible translations and other religious works. These translations were published not only in Ottoman Turkish but also in various local languages spoken across the Ottoman Empire, particularly Armenian, Greek, and Bulgarian. In addition to these languages, there were also publications in Turkish written in Armenian and Greek scripts—known respectively as Armeno-Turkish and Karamanli Turkish. Archival evidence suggests that many of these translated works were produced in collaboration with local printing houses such as the Boyacıyan Printing House and the Selamet Printing House specifically after the 1850s. In addition to these findings, the analysis of the 1940–1966 period of the publishing house indicates that most of the translations published during this time were children’s books, and there is a noticeable increase in their number in the 1950s. Overall, the results of the study demonstrate that the translation policies of Amerikan Bord Neşriyat were shaped not only by religious or cultural motivations but also by the influence of the socio-political conditions of the period.