Semantik Prozodi Üzerine Bir İnceleme: Türkçede /+lIk/ Türetim Biçimbiriminin Anlamsal Görünümleri

Derlem dilbilim, doğal dil verisini inceleyerek dilbilimsel çözümlemeler getirebilmemize ve verinin sıklık bilgisine göre dildeki eğilimlerini betimleyebilmemize imkân veren bir yöntemdir. Bu çalışmada Türkçe Ulusal Derlem kullanılmıştır. Araştırma çerçevemiz, isimden isim yapım eki olan +lIk/lUk türetimsel biçimbirim ile sınırlandırılmıştır. Tarama ve derleme yöntemleri kullanılmış ve tarama yapılırken derlemin “Basit Sorgu” sekmesinde “\w+lık - \w+lik - \w+luk - \w+lük” şeklinde karakterler kullanılarak tarama yapılmıştır. Semantik prozodi sözlüksel ya da dilbilgisel birimlerin bağlam içerisinde bir araya gelip oluşturduğu örtük anlamdır. Olumlu, olumsuz ve tarafsız örtük anlam olarak ayrılmaktadır. Bu makalenin amacı ise bu semantik prozodi içinde olumsuz anlamlara bakmaktır. Bu anlamda elde edilen veriler üzerinden bağlam içerisinde olumsuz semantik prozodi anlamı içeren isimden isim yapım ekleri +lIk/lUk incelenmiştir. Türkçe Ulusal Derlem’de yaptığımız inceleme sonucunda +lIk/lUk isimden isim yapım ekinin toplamda 7.573 cümle verisi elde edilmiştir. Araştırma konumuz olan +lIk/lUk isimden isim yapım ekinin olumsuz semantik prozodi üzerinde yapılan incelemesinde toplamda 32 kelime tespit edilmiştir. Bu kelimeler bağlam içerisinde incelenmiş ve katmış olduğu örtük anlamlar liste halinde verilmiştir.

Bu çalışmada, Türkçede isimden isim türeten +lIk/+lUk yapım ekinin bağlam içinde oluşturduğu olumsuz semantik prozodi incelenmiştir. Derlem dilbilim, doğal dil verisini sistematik biçimde inceleyerek dilsel yapıların kullanım sıklıklarını ve bağlamsal eğilimlerini ortaya koymaya imkân tanıyan bir yöntemdir. Araştırmanın amacı, söz konusu türetimsel biçimbirimle oluşturulmuş sözcüklerin hangi anlamsal ve bağlamsal özellikler aracılığıyla olumsuz örtük anlam kazandığını ortaya koymaktır. Çalışma, Türkçe Ulusal Derlem 3.0’da yer alan verilerle sınırlandırılmıştır. Araştırma, betimsel tarama modeline dayalı nitel bir içerik analizi olarak tasarlanmıştır. Veri toplama sürecinde derlemin “Basit Sorgu” sekmesi kullanılarak “\w+lık – \w+lik – \w+luk – \w+lük” biçiminde tarama yapılmış ve elde edilen sonuçlar bağlam aralığı dikkate alınarak çözümlenmiştir. Semantik prozodi, sözlüksel ya da dilbilgisel birimlerin bağlam içinde bir araya gelerek oluşturduğu örtük anlam olarak ele alınmış ve olumsuz prozodiye odaklanılmıştır. Türkçe Ulusal Derlem’de yapılan inceleme sonucunda +lIk/+lUk ekiyle türetilmiş toplam 7.573 cümle verisi elde edilmiştir. Analizler sonucunda, bağlam içinde olumsuz semantik prozodi oluşturan 32 sözcük tespit edilmiş; bu sözcüklerin kazandığı örtük anlamlar bağlamsal özellikleriyle ele alınıp birlikte değerlendirilmiştir.