Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi

Emine Gürbüz

doi:10.29110/soylemdergi.1920625

TR EN

Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi

Öz

Çalışmada, Dağlık Altay Bölgesi Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı’nın epigrafik verileri doğrultusunda yeniden okunması ve anlamlandırılması amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda öncelikle yazıtın keşif süreci, coğrafi konumu ve tarihsel bağlamı ele alınmış ardından yazıttaki olası işaretlerin paleografik yöntemlerle tespiti yapılmıştır. Elde edilen verilerden hareketle Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı’nın /k2 l2 ŋ : e s/ş ŋ a/e : l2 : r2 m : g2 t2 ŋ : Wk : r2 ş ş ŋ/ transliterasyonu ile k(ä)l(i)ŋ : eş(i)ŋä : (e)l : (ä)r(i)m (i)g(i)t(i)ŋ : ok : (ä)r (a)ş (a)ş(a)ŋ transkribe edilebileceği ve “(siz) arkadaşlarınıza (yandaşlarınıza, yoldaşınıza) gelin. Ülke(mdeki) asker(ler)im(i) büyütün ve asker(lerimi) besleyin” şeklinde anlamlandırılabileceği ileri sürülmüştür. Yazıtın dil özellikleri, Eski Türkçe yazı dili içerisindeki yeri dikkate alınarak özellikle olası okumadan hareketle fonolojik, morfolojik ve söz varlığına ilişkin unsurlar analiz edilmiştir. Bu doğrultuda, k(ä)l(i)ŋ, eş(i)ŋä, (e)l (ä)r(i)m, (i)g(i)t(i)ŋ ok ve (ä)r (a)ş (a)ş(a)ŋ yapıları Eski Türkçe dönemi çerçevesinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak söz varlığı bakımından yazıtın hem yaygın Eski Türkçe yapıları hem nadir kullanımları içerdiği ve Dağlık Altay Yazıtlarının yazıldığı dönem bir bütün olarak ele alındığında aynı zamanda bir nutuk metni olarak değerlendirilebileceği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Eski Türk Dili, Eski Türkçe, Dağlık Altay Yazıtları, Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı, Okuma ve Anlamlandırma Denemesi

A Reading and Interpretation Attempt of the Mendür-Sokkon V (A-36) Inscription from the Altai Inscriptions

Öz

This study aims to reinterpret and reanalyze the Mendür-Sokkon V (A-36) inscription from the Mountain Altai region based on its epigraphic data. In this context, the discovery process of the inscription, its geographical location, and its historical background are first addressed. Subsequently, the possible signs in the inscription are identified through paleographic methods. Based on the obtained data, it is proposed that the transliteration of the Mendür-Sokkon V (A-36) inscription as /k2 l2 ŋ : e s/ş ŋ a/e : l2 : r2 m : g2 t2 ŋ : Wk : r2 ş ş ŋ/ can be transcribed as k(ä)l(i)ŋ : eş(i)ŋä : (e)l : (ä)r(i)m (i)g(i)t(i)ŋ : ok : (ä)r (a)ş (a)ş(a)ŋ, and interpreted as: “(You) come to your companions (your allies/comrades). Nurture and sustain my soldiers within my country.” Considering the linguistic features of the inscription and its place within Old Turkic written language, phonological, morphological, and lexical elements are analyzed based on this proposed reading. Accordingly, the structures k(ä)l(i)ŋ, eş(i)ŋä, (e)l (ä)r(i)m, (i)g(i)t(i)ŋ ok, and (ä)r (a)ş (a)ş(a)ŋ are examined in detail within the framework of the Old Turkic period. As a result, in terms of vocabulary, the inscription is found to contain both common Old Turkic structures and rare usages. Furthermore, when the period in which the Mountain Altai inscriptions were produced is considered as a whole, the text can also be evaluated as a form of oration.

Anahtar Kelimeler

Old Turkic Language, Old Turkic, Altai Inscriptions, Mendür-Sokkon V (A-36) Inscription, Reading and Interpretations Attempt

Kaynakça

Aalto Penti, Gustav John Ramstedt, Gabriel Granö (1958). “Materialian zu den alttürkischen Inschriften der Mongolei”. Journal de la Société Finno-Ouigrienne 60 (7), 3-91.
Alimov, Rysbek (2013). Eski Türk Runik Metinlerdeki Esiz Üzerine. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 49, 17-38.
Alimov, Rysbek (2014). Tanrı Dağı Yazıtları Eski Türk Runik Yazıtları Üzerine Bir İnceleme. Konya: Kömen Yayınları.
Alyılmaz, Cengiz (2005). Orhon Yazıtlarının Bugünkü Durumu. Ankara: Kurmay Yayınları.
Atalay, Besim (1985-1986). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I-IV. Ankara: TDK Yayınları.
Aydın, Erhan (2015). Yenisey Yazıtları. Konya: Kömen Yayınları.
Aydın, Erhan (2017). Orhon Yazıtları Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
Aydın, Erhan (2018). Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
Aydın, Erhan (2022). “Dağlık Altay Yazıtlarından Kuray I (A 4) Üzerinde Yeni Bir Okuma ve Anlamlandırma”. Journal of Old Turkic Studies 6(1), 7-20. doi: 10.35236/jots.1045375.
Aydın, Erhan (2023a). “Türk Runik Bibliyografyası’na Ek III”. Journal of Old Turkic Studies 7(1), 7-49. doi: 10.35236/jots.1234984.

Aydın, Erhan (2023b). “A New Reading and Interpretation of the Turkic Runic Script Text on the Wooden Rod from Khotan”. Central Asiatic Journal 66, 47-55.
Aydın, Erhan (2025a). “Ocak Kelimesinin Aslı: Dağlık Altay’dan Kuray II (A 5) Yazıtı Üzerinde Yeni Bir Okuma ve Anlamlandırma”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 113, 63-74. doi: 10.60163/tkhcbva.1597453.
Aydın, Erhan (2025b). “Dağlık Altay’dan Yabogan Yazıtı (A 84) Üzerinde Yeni Okuma ve Anlamlandırmalar. Türk Kültürü 2025/1, 1-20.
Aydın, Erhan (2025c). “Bolshoy-Yaloman III Inscription-A New Reading and Interpretation”. Written Monuments of the Orient 11/2(23), 50-64.
Berta, Árpad (2010). Szavaimat Jól Halljátok… A Türk És Ujgur Rovásírásos Emlékek Kritikai Kiadáa. Szeged: Jate. Türkçesi: Sözlerimi İyi Dinleyin: Türk ve Uygur Runik Yazıtları’nın Karşılaştırmalı Yayını (Çev. Emine Yılmaz). Ankara: TDK Yayınları.
Clauson, Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford at the Clarendon Press.
Ercilasun, Ahmet Bican (2016). Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
Erdal, Marcel ve Gleb Kubarev (2019). Güneydoğu Altay’daki Sarı-Kobı Yazıtı (Çev. Rysbek Alimov). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları 30, 227-239. doi: 10.20427/turkiyat.561532.
Erdal, Marcel (1991). Old Turkic Word Formation. A functional Approach to the Lexicon. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Ergin, Muharrem (2013). Orhun Abideleri, İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
Hamilton, James Russell (2015). Dunhuang Mağarasında Bulunmuş Buddhacılığa İlişkin Uygurca El Yazması İyi ve Kötü Prens Öyküsü (Çev. Vedat Köken). Ankara: TDK Yayınları.
Giraud, R. (1961). L’inscription de Baïn Tsoko. Paris.
Karamanlıoğlu, Ali Fehmi (1966). “Silik Sözü Üzerine”. Reşit Rahmeti Arat İçin. Ankara. 320-322.
Kaya, Ceval (2020). “Köktürkçe İsi/İşi∼Kisi/Kişi Üzerine”. Belgü 5: 19-26.
Kaya, Ceval (2021). Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: TDK Yayınları.
Koçeev, Viktor Aleksandroviç (2006). Svod Drevnetyurkskikh Runicheskikh Pamyatnikov Gornogo Altaya. Gorno-Altaysk: Akın.
Konkobayev, Kadıralı, Nurdin Useyev; Negizbek Şabdanaliyev (2015). Altay Cumhuriyeti’ndeki Eski Türk Yazıtları Albümü. Astana: Gılım.
Konkobayev, Kadıralı, Nurdin Useyev; Negizbek Şabdanaliyev (2021). Atlas Drevnetyurkskih Pismennıh Pamyatnikov (v 7 tomah). Bişkek, Nur-Sultan: Bilge.
Kormuşin, İgor V. (2017). Yenisey Eski Türk Yazıtları Metinler ve İncelemeler (Çev. Rysbek Alimov). Ankara: TDK Yayınları.
Malov, Sergey Yefimoviç (1951). Pamyatniki drevnetyurskskoy pis’mennosti tekstı i İssledovaniya. Moskova-Leningrad.
Malov, Sergey Yefimoviç (1959). Pamyatniki drevnetyurskskoy pis’mennosti Mongolii i Kirgizii. Moskova: İzdatel’stvo Akdemii Nauk SSR.
Mozioğlu, Emine (2015). Runik Harfli Dağlık Altay Bölgesi Yazıtları. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi.
Mozioğlu, Emine (2016). Altay Yazıtları. Igor Kormuşin, Emine Mozioğlu, Rysbek Alimov, Fikret Yıldırım (Ed.), Yenisey-Altay-Kırgızistan Yazıtları ve Kâğıda Yazılı Runik Belgeler içinde (s. 228-311). İstanbul: Bilgesu Yayınları.
Nevskaya, Irina (2022). “Old Turkic Runic İnscriptions in The Altai Mountains And Their Reflection of Traditional Beliefs and Religion of The Ancient Turkic Population: The Case of The Inscription Kuttuu-I”. Religion and State in the Altaic World: Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Permanent International Altaistic Conference (PIAC), Friedensau, Germany, August 18–23, 2019, edited by Oliver Corff, Berlin, Boston: De Gruyter, 2022, ss. 153-160. https://doi.org/10.1515/9783110730562-013.
Nevskaya, Irina vd. (2018). “3D documentation of Old Turkic Altai runiform inscriptions and revised readings of the inscriptions Tuekta-V and Bichiktu-Boom-III”. Turkic Languages, 22: 194-216.
Orkun, Hüseyin Namık (1936-1941). Eski Türk Yazıtları I-IV. Ankara: TDK Yayınları.
Ölmez, Mehmet (2015). Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları. İstanbul: BilgeSu Yayınları.
Özcan Devrez, Ceyda (2020). Eski Uygurca Kuanşi im Pusar Üzerine Bir İnceleme. Ankara: TDK Yayınları.
Radloff, Wilhelm (1895). Die Alttürkischen Inschriften der Mongolei. St. Petersburg.
Radloff, Wilhelm (1897). Die Alttürkischen Inschriften der Mongolei (Neue Folge). St.- Petersburg.
Radloff, Wilhelm (1899). Die Alttürkischen Inschriften der Mongolei (Zweite Folge). St.- Petersburg.
Röhrborn, Klaus (1977). Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus zentralasien. Lieferung 1 a-agrıg. Franz Steiner Verlag GMBH.
Röhrborn, Klaus (2019). “Tekrar Eski Türkçe Bäg Eşi”. Çev. Gönül Aris, International Journal of Old Uyghur Studies 1/1: 89-94.
Şirin User, Hatice. (2010). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları Söz Varlığı Incelemeleri, Konya: Kömen Yayınları.
Şirin, Hatice. (2013). “Yabogan (A 80) Yazıtı Üzerinde”. B. Gül (Ed.), Bengü Belek Ahmet Bican Ercilasun Armağanı içinde (s. 457-464). Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
Şirin, Hatice. (2016). Dağlık Altay bölgesi yazıtları: Yeni okuma ve anlamlandırma denemeleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 42, 167-172.
Tekin, Talat (2003). Orhon Türkçesi Grameri, Ankara: TDK Yayınları.
Tekin, Talat. (1988). Orhon Yazıtları, Ankara: TDK Yayınları.
Tekin, Talat. (1994). Tunyukuk Yazıtı. İstanbul: Simurg Yayınları.
Thomsen, Vilhelm (1896). “Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées”. Mémoires de la Société Finno-Ougrienne 5: 1-224.
Thomsen, Vilhelm (1916). “Études concernant L’Interprétation des Inscriptions Turques de la Mongolıe et de la Sibérie (Moğolistan ve Sibirya’daki Türk Yazıtları’nın Yorumlanmasıyla İlgili İncelemeler)”. Turcıca. 1-101.
Thomsen, Vilhelm (1924). Alttürkische Inschriften aus der Mongolei in Übersetzung und mit Einleitung. Zeitschrift der Morgenländischen Gesellschaft 78. No ¾: 121-175.
Thomsen, Vilhelm (2011). Orhon Yazıtları Araştırmaları. Çev. Vedat Köken. Ankara: TDK Yayınları.
Tıbıkova, Larisa N., Irina Nevskaya, Marcel Erdal (2012). Katalog Drevnetyurkskih Runiçeskih Pamyatnikov. Gorno-Altaysk: Gorno-Altaysk Gosudarstvennıy Universitet.
Tıbıkova, Larisa Nikolaevna ve Alexandra Taibanovna Tıbıkova (2015). “Documentation and Research on Old Turkic Runic Inscriptions of the Altai Mountains”. Interpreting the Turkic Runiform Sources and the Position of the Altai Corpus, Irina Nevskaya, Marcel Erdal (Ed.). Berlin: Klaus Schwarz, 186-200.
Useev, Nurdin (2013a). “Altay Cumhuriyeti yazıtlarından A 78 (Kurgak I) Yazıtı ya da Eski Türklerde Kurbanlık Yazısı”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 61(1): 101-118.
Useev, Nurdin (2013b). “Köpçegen (A 49) Yazıtı”. Hatice Şirin User ve Bülent Gül (Ed.), Yalım Kaya Bitigi. Osman Fikri Sertkaya Armağanı içinde (s. 607-612). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
Useev, Nurdin (2014a). “Kalbak-Taş XX (A 43) ve Kalbak-Taş XXI (A 44) Yazıtları ya da Eski Türklerde Okuryazarlık”. Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 51: 5101-5115.
Useev, Nurdin (2014b). Altay Yazıtlarından Bar-Burgazı II (A 21) Yazıtı. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi 3(1): 22-28. doi: 10.7884/teke.275.
Useev, Nurdin (2017). “Altay yazıtlarından Yabogan (A 84) Yazıtı ve Köktürkçe Vefeyat, At Tasviri Formülleri”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 65(1): 105-128.
Useev, Nurdin (2019). “Köktürk Harfli Yazıtlardaki ‘Esiz’ Kelimesi Üzerine”, Dil Araştırmaları 24: 31-42.
Useev, Nurdin (2022). Dağlık Altay Cumhuriyeti Yazıtları. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim adresi: http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/daglik-altay-cumhuriyeti-yazitlari. [Erişim tarihi: 24 Ocak 2026].
Vasilyev, Dmitriy Dmitriyeviç (2013). Korpus Tyurkskih Runiçeskih Nadpisey Yujnoy Sibiri. Çast’ 1: Drevnetyurkskaya Epigrafika Altaya. Astana: Too (Prosper Print).
Vavulın, Mikhail, Irina Nevskaya; Larisa Tıbıkova (2019). “Digital macrophotogrammetry in documentation of Old Turkic runiform inscriptions in the Altai Mountains”. Mediterranean Archaeology and Archaeometry 19/2: 81-104.
Wilkens, Jens (2021). Handwörterbuch des A.ltuigurischen, Altuigurisch - Deutsch – Türkisch. “Eski Uygurcanın El Sözlüğü, Eski Uygurca – Almanca – Türkçe”. Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
Yıldız, Hülya (2016). “New analyses on some Kalbak-Tash inscriptions”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 69(4): 379-390. doi: 10.1556/062.2016.69.4.2.
Yıldız, Hülya (2019). “A New Analysis of Kalbak Taš I (A-23) Inscription”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 72(3): 309-323. doi: 10.1556/062.2019.72.3.3.
Yıldız, Hülya (2022). “A New Analysis of the Kalbak Taš XV (A-33) Inscription”. O. Corff (Ed.), Religion and State in the Altaic World: Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Permanent International Altaistic Conference (PIAC), Friedensau, Germany, August 18–23, 2019 içinde (s. 223-232). Berlin, Boston: De Gruyter. doi: 10.1515/9783110730562-019.
Yıldız, Hülya (2025). “Some Notes on the Tuekta IV (A-88) Inscription in the Gorno-Altai Region”. Turkic Languages 29(2), 207-221. doi: 10.13173/TL.29.2.207.
Yılmaz Ceylan, Emine (1991). “Ana Türkçede Kapalı e Ünlüsü”, Türk Dilleri Araştırmaları. Ankara 1991: 151-165.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Dil Çalışmaları (Diğer), Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Emine Gürbüz ^*
0000-0003-1766-3209
Sweden

Yayımlanma Tarihi

25 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

1 Nisan 2026

Kabul Tarihi

25 Mayıs 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 11 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1920625

IZ

https://izlik.org/JA33GF57WH

APA

Gürbüz, E. (2026). Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi. Söylem Filoloji Dergisi, 11(2), 938-959. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1920625

AMA

1.Gürbüz E. Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi. Söylem. 2026;11(2):938-959. doi:10.29110/soylemdergi.1920625

Chicago

Gürbüz, Emine. 2026. “Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi”. Söylem Filoloji Dergisi 11 (2): 938-59. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1920625.

EndNote

Gürbüz E (01 Haziran 2026) Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi. Söylem Filoloji Dergisi 11 2 938–959.

IEEE

[1]E. Gürbüz, “Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi”, Söylem, c. 11, sy 2, ss. 938–959, Haz. 2026, doi: 10.29110/soylemdergi.1920625.

ISNAD

Gürbüz, Emine. “Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi”. Söylem Filoloji Dergisi 11/2 (01 Haziran 2026): 938-959. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1920625.

JAMA

1.Gürbüz E. Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi. Söylem. 2026;11:938–959.

MLA

Gürbüz, Emine. “Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi”. Söylem Filoloji Dergisi, c. 11, sy 2, Haziran 2026, ss. 938-59, doi:10.29110/soylemdergi.1920625.

Vancouver

1.Emine Gürbüz. Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi. Söylem. 01 Haziran 2026;11(2):938-59. doi:10.29110/soylemdergi.1920625

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

Dağlık Altay Yazıtlarından Mendür-Sokkon V (A-36) Yazıtı Üzerine Okuma ve Anlamlandırma Denemesi

Öz

Anahtar Kelimeler

A Reading and Interpretation Attempt of the Mendür-Sokkon V (A-36) Inscription from the Altai Inscriptions

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster