Türkçede Kişilik Deyimleri: Bilişsel ve Kültürel İnceleme
Öz
Bu çalışmada, Türkçede kişilik bildiren deyimler bilişsel ve kültürel açıdan incelenmektedir. Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 2: Deyimler Sözlüğü adlı eserinden seçilen deyimler; kavramsal metafor, metonimi, imge şeması ve kültürel model ilişkileri bakımından değerlendirilmiştir. İncelemede deyimler dört üst alan altında ele alınmıştır: zihin, söz ve deneyim; iç dünya ve ahlaki değer; statü, güç ve toplumsal hiyerarşi; maddi-fiziksel yönelim, emek ve geçim. Bulgular, kişilik özelliklerinin Türkçede beden parçaları, organ adları, yiyecekler, maddeler, sıcaklık, yönelim ve sosyal roller aracılığıyla somutlaştırıldığını göstermektedir. Özellikle ağız, göz, el, burun, gönül, yürek, süt, kan, maya, ekmek ve adam gibi göstergeler kişilik yargılarının oluşumunda belirleyici rol oynamaktadır. Çalışma, kişilik deyimlerinin kalıplaşmış söz varlığı unsurlarının yanında bilişsel eşleştirmeler ile kültürel belleğin birlikte işlediği değerlendirme araçları olduğunu ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler
deyimler, kişilik, bilişsel dilbilimi, kavramsal metafor, metonimi, kültürel model, söz varlığı.
Kaynakça
- Adıgüzel, Muhammet Fatih ve Yeşim Aksan (2023). “Türkçe Korku Deyimlerinde Metafor ve Metonimi İzleri”. Kavramsal Metafor ve Metonimi Üzerine Uygulamalar. (Haz. Yeşim Aksan, Elif Arıca Akkök ve Mustafa Aksan). Mersin: Toros Üniversitesi Yayınları, 57-77.
- Akın, Adnan (2016). “Anadolu Deyimleri ile İş Süreçleri İlişkisinin İş Sistemi Bağlamında İncelenmesi”. The Journal of International Social Research 9(43), 1573-1589. https://doi.org/10.17719/jisr.20164317728
- Aksan, Doğan (2005). Türkçenin Zenginlikleri, İncelikleri. Ankara: Bilgi Yayınevi.
- Aksoy, Ömer Asım (1993). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 2: Deyimler Sözlüğü. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
- Al, Esin (2019). “Türkçe Deyimlerde ‘Söz’ Metaforları Üzerine Bir Değerlendirme”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 4(2), 391-406. https://doi.org/10.32321/cutad.641597
- Argunşah, Mustafa (2016). “Kutadgu Bilig’de ‘Köŋül’ Kelimesiyle Kurulan Deyimlerin Anlam Dünyası”. Yûsuf Has Hâcib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig: Türk Dünya Görüşünün Şâheseri Uluslararası Sempozyumu Bildiriler. (Ed. Ahmet Kavas, Fatih M. Şeker, Muhammet Tandoğan ve Cezmi Bayram). İstanbul: ŞenYıldız Yayıncılık, 258-279.
- Artuğ, Merve ve Muharrem Kürşad Yangil (2023). “Türkçe Öğretmenlerinin Saygı Kök Değerine Karşı Metaforik Algıları”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 34, 48-68. https://doi.org/10.29000/rumelide.1316126
- Aydın, Ayşe (2015). “Deyimlerimizde Temizlikle İlgili Kavramlar”. Journal of Turkish Studies 10(8), 517-534. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.8302
- Baş, Melike (2016). “Türkçede Göz Sözcüğünün Deyimler Aracılığıyla Kavramsallaştırılması”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi 27(2), 17-37. https://doi.org/10.18492/dad.282139
- Baş, Melike (2023). “Türkçede Konuşma Organları Vasıtasıyla Dilsel Davranışa Ait Kavramlaştırmalar”. Kavramsal Metafor ve Metonimi Üzerine Uygulamalar. (Haz. Yeşim Aksan, Elif Arıca Akkök ve Mustafa Aksan). Mersin: Toros Üniversitesi Yayınları, 21-41.
