Kazak Türkçesinde Sözdizimsel Kopyalama: Kommemoratif Adlandırmalarda Atındağı Yapısı

Kommemoratif adlandırmalar, belirli kişi ve şahsiyetlerin adlarının onların hatıralarını yaşatmak amacıyla kurumlara, kamusal mekânlara ve çeşitli yapılara verilmesiyle oluşan adlandırmalardır. Rusçada bu işlev имени (imeni) yapısı aracılığıyla karşılanırken, Sovyet coğrafyasındaki Türk lehçelerinde aynı işlevi üstlenen benzer yapılar ortaya çıkmıştır. Kazak Türkçesinde bu model atındağı biçimiyle karşılanmış ve kişi adı ile kurum ya da yer adı arasında ilişki kuran kalıplaşmış bir adlandırma unsuruna dönüşmüştür. Makalede, Rusça imeni modelinin Kazak Türkçesine sözdizimsel bir kopyalama olarak yansıması incelenmektedir. Bu çerçevede, öncelikle dil teması ve sözdizimsel kopyalama kavramları ele alınmış; ardından Rusçadaki imeni yapısının biçimsel ve işlevsel özellikleri değerlendirilmiştir. Kazak Türkçesindeki atındağı yapısının ortaya çıkışı, biçimbilimsel yapısı ve kullanım alanları incelenmiş; üniversite, enstitü, akademi ve tiyatro gibi kurum adlarının yanı sıra sokak, cadde ve yerleşim yeri adlarındaki kullanımları örneklendirilmiştir. Ayrıca, diğer Türk lehçelerinde kommemoratif adlandırma yapıları incelenmiş ve söz varlığı ile biçimbilim bakımından farklılaşmalarına rağmen, bunların Rusça imeni modelinden kaynaklanan paralel sözdizimsel kopyalamalar olduğu ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, söz konusu yapıların Türk dillerinin ortak tarihî mirasının bir devamı olmaktan ziyade, Sovyet dönemi dil teması ve dil planlaması süreçleriyle ilişkili sözdizimsel kopyalamalar olarak değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, dil temasının yalnızca söz varlığıyla sınırlı kalmayıp sözdizimi düzeyinde de kalıcı yapısal değişimlere yol açabildiğini ortaya koymakta; Rusça imeni modelinin Kazak Türkçesi ve diğer Türk lehçelerindeki yansımalarına ilişkin karşılaştırmalı bir çerçeve sunmaktadır.

Commemorative naming refers to the practice of assigning the names of specific individuals and figures to institutions, public spaces, and various structures in order to perpetuate their memory. In Russian, this function is realized through the construction imeni, while analogous structures fulfilling the same function emerged in the Turkic languages of the Soviet geographic space. In Kazakh Turkic, this model was rendered as atındağı, which became a conventionalized naming element establishing a relationship between a personal name and the name of an institution or place. The present article examines the reflection of the Russian imeni model in Kazakh Turkic as a syntactic copy. Within this framework, the concepts of language contact and syntactic copying are first addressed, followed by an assessment of the formal and functional properties of the imeni construction in Russian. The emergence, morphological structure, and domains of use of the atındağı construction in Kazakh Turkic are then analyzed, with examples drawn from institutional names such as universities, institutes, academies, and theaters, as well as from street, avenue, and settlement names. Furthermore, commemorative naming constructions in other Turkic languages are examined, and it is demonstrated that, despite their lexical and morphological divergences, these constructions constitute parallel syntactic copies originating from the Russian imeni model. The findings indicate that these constructions should be regarded not as continuations of the shared historical heritage of the Turkic languages, but rather as syntactic copies associated with the processes of language contact and language planning characteristic of the Soviet period. In this respect, the study demonstrates that language contact is not confined to the lexical level but may also give rise to enduring structural changes at the syntactic level, and offers a comparative framework for the reflections of the Russian imeni model in Kazakh Turkic and other Turkic languages.