Codex Cumanicus’ta Kişi Adları Üzerine Bir İnceleme

Bu çalışma, 14. yüzyıl Karadeniz sahası Kıpçak Türkçesinin en önemli dil yadigârlarından biri olan Codex Cumanicus’un dinî metinler bölümünde yer alan şahıs adlarını onomastik, fonetik ve teolojik açıdan incelemektedir. Çalışmada tespit edilen 26 kişi adı; etimolojik kökenleri, Kıpçak Türkçesine aktarım süreçleri ve dinî metinlerdeki işlevleri bakımından değerlendirilmiştir. Ayrıca bu adlar, metinlerde üstlendikleri dinî roller esas alınarak peygamberler, ilk atalar ve soy ataları, azizler, azizeler ve incil yazarları, efsanevi figürler, rahipler ve dinî otoriteler, melekler, siyasi şahsiyetler şeklinde tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda, Hristiyanlıkla ilgili kavram ve şahıs adlarının Kıpçak Türkçesine aktarımında hem kaynak dillere bağlılık hem de hedef dilin fonetik ve anlamsal özelliklerine uyum sağlama eğiliminin birlikte işlediği görülmüştür. Çalışmanın dil bilimsel bulguları, Latince ve Grekçe kökenli isimlerin Kıpçak Türkçesinin ses sistemi doğrultusunda farklı düzeylerde uyarlanabildiğini ortaya koymaktadır. Aaron ve Petrus gibi adlarda yazı geleneğine bağlılık korunurken, Havva > hava ve Elisabeth > Elizabet örneklerinde Kıpçak Türkçesinin fonetik yapısına uygun değişiklikler gözlemlenmiştir. Ayrıca Augustinus > Augustin örneği, isimlerin aktarımında aracı dil veya yazı geleneklerinin etkisinin bulunabileceğine işaret etmektedir. Sonuç olarak şahıs adları, Codex Cumanicus’un bir sözlük ve dil öğretim metni olmasının ötesinde, farklı dinî ve kültürel geleneklerin Kıpçak Türkçesi aracılığıyla nasıl aktarıldığını gösteren önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Bu bulgular, Orta Çağ Türk dünyasında dinî terminolojinin oluşumu, kültürlerarası etkileşim ve ad aktarımları üzerine yapılacak çalışmalara katkı sunmaktadır.

This study examines the personal names found in the section on religious texts of the Codex Cumanicus one of the most significant linguistic artefacts of 14th-century Kipchak Turkish from the Black Sea region from onomastic, phonetic and theological perspectives. The 26 personal names identified in the study have been evaluated in terms of their etymological origins, the processes of their adoption into Kipchak Turkish, and their functions within the religious texts. Furthermore, these names have been categorised—based on the religious roles they assume in the texts—as prophets, first ancestors and ancestral figures, saints, female saints and Gospel writers, legendary figures, priests and religious authorities, angels, and political figures. The study revealed that, in the translation of Christian concepts and personal names into Kipchak Turkish, there was a tendency for both fidelity to the source languages and adaptation to the phonetic and semantic characteristics of the target language to operate simultaneously. The linguistic findings of this study reveal that names of Latin and Greek origin can be adapted to varying degrees in accordance with the phonological system of Kipchak Turkish. Whilst names such as Aaron and Petrus retain their connection to the written tradition, changes consistent with the phonetic structure of Kipchak Turkish have been observed in examples such as Havva > hava and Elisabeth > Elizabet. Furthermore, the example of Augustinus > Augustin suggests that the influence of an intermediary language or writing traditions may be at play in the transmission of names. Consequently, personal names serve as an important source illustrating how different religious and cultural traditions were transmitted through the Kipchak Turkic language, going beyond the Codex Cumanicus’s role as a dictionary and language teaching text. These findings contribute to future research on the formation of religious terminology, intercultural interaction and the transmission of names in the medieval Turkic world.