Derleme

Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi

Cilt: 9 Sayı: 2 16 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi

Öz

Koşu ayakkabısı teknolojilerindeki hızlı gelişmeler, özellikle gelişmiş ayakkabı teknolojisi (Advanced Footwear Technology, AFT), yüksek enerji geri dönüşlü köpükler ve karbon fiber plaka sistemleri, koşu performansının biyomekanik ve metabolik belirleyicilerinin yeniden değerlendirilmesine neden olmuştur. Bu derlemenin amacı, koşu ayakkabısının taban yapısı, ayakkabı ağırlığı ve saya özelliklerinin koşu ekonomisi, biyomekanik yanıtlar ve sportif performans üzerindeki etkilerini güncel bilimsel kanıtlar doğrultusunda bütüncül olarak değerlendirmektir. Bu çalışma, konunun taban yapısı, ağırlık ve saya gibi birbiriyle etkileşen çok sayıda alt bileşeni kapsaması nedeniyle bilinçli bir metodolojik tercihle anlatısal ve kapsamlı bir literatür derlemesi (narrative/comprehensive literature review) niteliğinde tasarlanmıştır. Bu kapsamda PubMed, Scopus, Web of Science ve Google Scholar veri tabanlarında; “running shoe”, “midsole”, “carbon fiber plate”, “longitudinal bending stiffness”, “running economy”, “shoe mass”, “heel-to-toe drop”, “upper material” ve “athletic performance” anahtar sözcükleri kullanılarak literatür taraması gerçekleştirilmiştir. DOI numarası doğrulanmış hakemli yayınlar öncelikli olarak değerlendirilmiş ve deneysel çalışmalar, sistematik derlemeler, meta-analizler ve karşılaştırmalı araştırmalar incelenmiştir. Bulgular, AFT sistemlerinin özellikle düz ve sabit zeminlerde koşu ekonomisini yaklaşık %2–4 oranında iyileştirebildiğini, bu etkinin maraton performansına da olumlu yansıdığını göstermektedir. Bu avantaj yalnızca karbon fiber plakaya bağlanamamakta; PEBA esaslı köpüklerin enerji geri dönüş oranının geleneksel EVA köpüklere kıyasla belirgin biçimde yüksek olduğu ve orta taban uyumluluğunun RE üzerindeki en güçlü belirleyicilerden biri olduğu bildirilmektedir. Karbon plakanın bağımsız etkisi tartışmalı olmakla birlikte, plaka geometrisinin biyomekanik sonuçları farklılaştırdığı; tam uzunluklu plakaların Y-şekilli plakalara kıyasla daha düşük tepe dikey darbe kuvveti ürettiği ancak frontal düzlem eversiyon eğilimini artırdığı belirlenmiştir. Taban yüksekliğinin artırılması koşu ekonomisinde sınırlı düzeyde ek kazanım sağlarken, aşırı yüksek tabanların konfor algısını olumsuz etkileyebildiği ve global stabiliteyi farklı biçimde değiştirebildiği gösterilmiştir; AFT'nin performans avantajının ise düz ve sabit zeminlerde belirginleşirken yokuş yukarı veya dengesiz zeminlerde azalabildiği görülmektedir. Ayakkabı ağırlığı performans açısından en tutarlı değişkenlerden biri olarak öne çıkmakta; her iki ayakkabıya toplam 100 g eklenmesinin koşu ekonomisini yaklaşık %1 oranında olumsuz etkileyebildiği göstermiştir. Topuk-burun yükseklik farkının etkileri bireysel koşu kinetiği, ayak iniş biçimi, kas-tendon özellikleri ve yaralanma geçmişine göre değişmekte; düşük değerlerin ara sıra koşucularda yaralanma riskini azaltırken düzenli koşucularda artırabileceği, bu nedenle tek bir ideal değer önerilememektedir. Saya özellikleri mekanik güç transferi, uyum, nefes alabilirlik ve termofizyolojik konfor açısından önem taşımakta, ancak literatürde diğer ayakkabı bileşenlerine kıyasla belirgin biçimde daha az araştırıldığı ortaya konmuştur. Genel olarak kanıtlar, ayakkabının sportif performans üzerindeki etkisinin tek bir bileşenden değil; taban yapısı, ağırlık, saya özellikleri, zemin ve bireysel biyomekanik profil arasındaki etkileşimden kaynaklandığını göstermektedir. Bu derlemenin, incelenen çalışmalar arasındaki heterojenlik, örneklemlerin ağırlıklı olarak erkek ve elit koşuculardan oluşması, laboratuvar temelli akut tasarımların baskınlığı ve dış taban ile saya özelliklerine ilişkin kanıt tabanının sınırlı olması gibi bazı sınırlılıkları bulunmaktadır. Bu nedenle ayakkabı seçimi ve tasarımında bireyselleştirilmiş yaklaşımların ve yarışma koşullarını yansıtan saha testlerinin dikkate alınması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Baltich, J., Maurer, C., & Nigg, B. M. (2015). Increased vertical impact forces and altered running mechanics with softer midsole shoes. PLOS ONE, 10(4), e0125196. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0125196
  2. Barrons, Z. B., Wannop, J. W., & Stefanyshyn, D. J. (2023). The influence of footwear midsole thickness on running economy and frontal plane ankle stability. Footwear Science, 15(3), 155–160. https://doi.org/10.1080/19424280.2023.2199742
  3. Baumann, G.-A., Nolé, M., Spengler, C. M., & Beltrami, F. G. (2024). Impact of midsole thickness on physiological responses during running in well-trained athletes. Current Issues in Sport Science, 9(2). https://doi.org/10.36950/2024.2ciss026
  4. Beck, O. N., Golyski, P. R., & Sawicki, G. S. (2020). Adding carbon fiber to shoe soles may not improve running economy: A muscle-level explanation. Scientific Reports, 10(1), 17154. https://doi.org/10.1038/s41598-020-74097-7
  5. Bruvere, D. D., & Bernans, E. (2025). Mechanisms, economy, and performance of advanced footwear technology in endurance running—A review. Muscles, 5(1), 2. https://doi.org/10.3390/muscles5010002
  6. Cigoja, S., Fletcher, J. R., Esposito, M., Stefanyshyn, D. J., & Nigg, B. M. (2021). Increasing the midsole bending stiffness of shoes alters gastrocnemius medialis muscle function during running. Scientific Reports, 11(1), 471. https://doi.org/10.1038/s41598-020-80791-3
  7. Cordero-Sánchez, J., Pérez-Soriano, P., & Bazuelo-Ruiz, B. (2022). Effect of the upper material of running shoes on muscle mechanical power transfer on lower limbs. Textile Research Journal, 93(1–2). https://doi.org/10.1177/15280837221130520
  8. Ferris, J., Hazelwood, B., Cheuvront, S. N., & Gottschall, J. S. (2026). Midsole foam compliance is a greater contributor to running economy, biomechanics, and perception than foam resilience or stack height in advanced footwear technology in male runners. Footwear Science, 18(2), 121–131. https://doi.org/10.1080/19424280.2026.2642702

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Klinik Tıp Bilimleri (Diğer)

Bölüm

Derleme

Yayımlanma Tarihi

16 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

14 Ağustos 2026

Kabul Tarihi

31 Ağustos 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 9 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Uzun, A., Şahiner, Y., Kutlutaş, H. Z., & Uluçam Kırbağ, Z. M. (2026). Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi. Sportive, 9(2), 95-116. https://doi.org/10.53025/sportive.2018548
AMA
1.Uzun A, Şahiner Y, Kutlutaş HZ, Uluçam Kırbağ ZM. Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi. SPORTIVE. 2026;9(2):95-116. doi:10.53025/sportive.2018548
Chicago
Uzun, Ahmet, Yasin Şahiner, Hicret Zeynep Kutlutaş, ve Zeynep Mehlika Uluçam Kırbağ. 2026. “Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi”. Sportive 9 (2): 95-116. https://doi.org/10.53025/sportive.2018548.
EndNote
Uzun A, Şahiner Y, Kutlutaş HZ, Uluçam Kırbağ ZM (01 Eylül 2026) Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi. Sportive 9 2 95–116.
IEEE
[1]A. Uzun, Y. Şahiner, H. Z. Kutlutaş, ve Z. M. Uluçam Kırbağ, “Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi”, SPORTIVE, c. 9, sy 2, ss. 95–116, Eyl. 2026, doi: 10.53025/sportive.2018548.
ISNAD
Uzun, Ahmet - Şahiner, Yasin - Kutlutaş, Hicret Zeynep - Uluçam Kırbağ, Zeynep Mehlika. “Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi”. Sportive 9/2 (01 Eylül 2026): 95-116. https://doi.org/10.53025/sportive.2018548.
JAMA
1.Uzun A, Şahiner Y, Kutlutaş HZ, Uluçam Kırbağ ZM. Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi. SPORTIVE. 2026;9:95–116.
MLA
Uzun, Ahmet, vd. “Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi”. Sportive, c. 9, sy 2, Eylül 2026, ss. 95-116, doi:10.53025/sportive.2018548.
Vancouver
1.Ahmet Uzun, Yasin Şahiner, Hicret Zeynep Kutlutaş, Zeynep Mehlika Uluçam Kırbağ. Koşu Ayakkabısı Tasarımının Koşu Ekonomisi ve Sportif Performansa Etkisi: Taban, Ağırlık, Plaka ve Saya Özelliklerinin Biyomekanik ve Metabolik Açıdan İncelenmesi. SPORTIVE. 01 Eylül 2026;9(2):95-116. doi:10.53025/sportive.2018548