Özel Gereksinimli Çocuğa Sahip Ailelerin Fiziksel Aktiviteye Katılımında Psikolojik Sağlamlık, Algılanan Sosyal Destek ve Sosyal Dışlanmanın Rolü

Öz

Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynler, yoğun bakım sorumlulukları, artan duygusal yük ve sosyal yaşamda karşılaştıkları sınırlılıklar nedeniyle fiziksel aktiviteye katılım açısından çeşitli güçlükler yaşayabilmektedir. Bu durum, ebeveynlerin hem fiziksel sağlıklarını hem de psikolojik iyi oluşlarını etkileyebilen önemli bir sorun alanı olarak değerlendirilmektedir. Fiziksel aktivite düzeyi, bireyin genel sağlık durumunu ve yaşam kalitesini doğrudan etkileyen temel bir davranış olup, bu davranışın ortaya çıkmasında yalnızca bireysel tercihlerin değil psikososyal faktörlerin de önemli rol oynadığı bilinmektedir. Bu araştırma, psikolojik sağlamlık, algılanan sosyal destek ve sosyal dışlanma değişkenlerinin fiziksel aktivite düzeyleri ile ilişkisini ve bu değişkenlerin fiziksel aktivite düzeylerini yordama gücünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, ilişkisel tarama modelinde yürütülmüştür. Çalışmanın örneklemini, Kırşehir il merkezinde bulunan özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde eğitim alan özel gereksinimli çocukların ebeveynlerinden araştırmaya gönüllü olarak katılan 272 ebeveyn oluşturmaktadır. Verilerin analizinde SPSS paket programı kullanılmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkiler pearson korelasyon analizi ile incelenmiş, fiziksel aktivite düzeylerini yordayan değişkenlerin etkisi ise çoklu doğrusal regresyon analizi ile değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, psikolojik sağlamlık ve algılanan sosyal desteğin fiziksel aktivite düzeyleri ile pozitif yönde ilişkili olduğunu, sosyal dışlanmanın ise negatif yönde ilişkili olduğunu göstermektedir. Regresyon analizi sonuçları, üç değişkenin birlikte fiziksel aktivite düzeylerini anlamlı düzeyde yordadığını ortaya koymuştur. Modelde en güçlü yordayıcı değişkenin sosyal dışlanma olduğu, bunu psikolojik sağlamlık ve algılanan sosyal desteğin izlediği belirlenmiştir. Sonuç olarak, özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerde fiziksel aktivite düzeylerinin artırılmasında psikolojik dayanıklılığın güçlendirilmesi, sosyal destek sistemlerinin geliştirilmesi ve sosyal dışlanma algısının azaltılmasına yönelik müdahalelerin önemli olduğu söylenebilir. Bu bulguların, özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlere yönelik sosyal ve sağlık temelli uygulamaların geliştirilmesine katkı sağlayabileceği düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynler; fiziksel aktivite düzeyi, psikolojik sağlamlık, algılanan sosyal destek, sosyal dışlanma

Anahtar Kelimeler

• Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynler; fiziksel aktivite düzeyi
• psikolojik sağlamlık
• algılanan sosyal destek
• sosyal dışlanma

The Role of Psychological Resilience, Perceived Social Support, and Social Exclusion in Physical Activity Participation Among Families of Children with Special Needs

Öz

Parents of children with special needs may experience various difficulties in participating in physical activity due to intensive caregiving responsibilities, increased emotional burden, and limitations encountered in social life. This situation is considered an important issue that may adversely affect both the physical health and psychological well-being of parents. Physical activity is a fundamental behavior that directly influences individuals’ overall health status and quality of life, and it is well established that not only individual preferences but also psychosocial factors play a significant role in shaping this behavior. The present study aimed to examine the relationships between psychological resilience, perceived social support, social exclusion, and physical activity levels, as well as the predictive power of these variables on physical activity participation. The study was conducted using a correlational survey design. The sample consisted of 272 parents of children with special needs receiving education at special education and rehabilitation centers located in the city center of Kırşehir, Türkiye, who voluntarily participated in the research. Data were analyzed using the SPSS statistical package. Relationships among variables were examined through Pearson correlation analysis, while the predictive effects of the independent variables on physical activity levels were evaluated using multiple linear regression analysis. The findings revealed that psychological resilience and perceived social support were positively associated with physical activity levels, whereas social exclusion was negatively associated with physical activity levels. The results of the regression analysis indicated that these three variables jointly and significantly predicted physical activity levels. Among the predictors, social exclusion emerged as the strongest predictor, followed by psychological resilience and perceived social support. In conclusion, enhancing psychological resilience, strengthening social support systems, and reducing perceptions of social exclusion appear to be important factors in increasing physical activity levels among parents of children with special needs. These findings may contribute to the development of social and health-based interventions aimed at supporting parents of children with special needs. Key Words: Parents of children with special needs, physical activity level, psychological resilience, perceived social support, social exclusion.

Anahtar Kelimeler

• Parents of children with special needs
• physical activity level
• psychological resilience
• perceived social support
• social exclusion.

Kaynakça

1. Akoğlu, B. (2022). Özel gereksinimi olan çocuğa sahip ailelerde psikolojik sağlamlık üzerine sistematik bir derleme. Mutluluk ve İyi Oluş Dergisi, 7(13), 47-56. https://doi.org/10.32739/usmut.2022.7.13.11
2. Aydın, A. (2019). Özel gereksinimli çocuk ebeveynlerinin yaşamda anlam ve kendilik algılarının psikolojik dayanıklıklarına etkisi. Trakya Eğitim Dergisi, 9(3), 487-505. https://doi.org/10.24315/tred.461320
3. Aydın, A., & Egin, C. T. A. (2018). Zihin engelli, serebral palsili ve otizmli çocuk ebeveynlerinin psikolojik dayanıklılıkları ile ebeveynlik algılarının karşılaştırılması. Ondokuz Mayıs University Journal of Education Faculty, 37(1), 171-188. https://doi.org/10.7822/omuefd.364970
4. Aysever, H., & Demirok, M. S. (2019). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin sosyal destek algılarının ve yılmazlık düzeylerinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(3), 561-595. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.467417
5. Bahat, Ş., Ogelman, H. G., & Güven, D. (2022). Özel gereksinimli ve normal gelişim gösteren kardeşe sahip 5-6 yaş çocuklarının psikolojik dayanıklılıklarının ebeveyn görüşlerine dayalı olarak karşılaştırılması. EKEV Akademi Dergisi, (91), 281–296. https://doi.org/10.17753/sosekev.1083025
6. Bilgin, Ç. (2025). Özel gereksinimli çocuğa sahip ailelerde psikolojik sağlamlık: Özel eğitim bağlamında sistematik bir inceleme. ASES EDUSCI (International Journal of Educational Sciences), 5(2), 572–591. https://doi.org/10.5281/zenodo.18002449
7. Boztaş, Z., & Tutkun, Ö. F. (2024). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin psikolojik sağlamlık düzeyleri. The Journal of Academic Social Science, 144, 434–449. https://doi.org/10.29228/ASOS.70989
8. Büyüköztürk, Ş., Akgün, Ö. E., Demirel, F., Karadeniz, Ş., & Çakmak, E. K. (2017). Bilimsel araştırma yöntemleri (23.Baskı). Pegem Akademi.

9. Can, H. B., Örs, F. B., & Keklicek, H. (2022). Üniversite öğrencilerinde serbest zaman fiziksel aktivitelere katılımı kısıtlayan faktörlerin cinsiyete ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığına göre karşılaştırılması. Journal of Exercise Therapy and Rehabilitation, 9(1), 59-67. https://doi.org/10.15437/jetr.791678
10. Carbone, P. S., Behl, D. D., Azor, V., & Murphy, N. A. (2010). The medical home for children with autism spectrum disorders: Parent and pediatrician perspectives. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(3), 317-324. https://doi.org/10.1007/s10803-009-0874-5
11. Collins, M. (2004). Sport, physical activity and social exclusion. Journal of Sports Sciences, 22(8), 727-740. https://doi.org/10.1080/02640410410001712430
12. Connor, K. M., & Davidson, J. R. T. (2003). Development of a new resilience scale: The Connor‐Davidson Resilience Scale (CD‐RISC). Depression and Anxiety, 18(2), 76–82. https://doi.org/10.1002/da.10113
13. Çavdar, Ç., & Yıldız, M. (2020). Lise öğrencilerinin rekreasyonel faaliyetlere eğilimleri ve katılımlarına engel olan faktörler. Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 14(3), 437-449. https://izlik.org/JA73TE68HP
14. Çetin, K. (2018). Engelli çocuklara sahip ailelerin çocuklarını kabul-reddi ile sosyal destek ilişkisinin çeşitli değişkenlerce yordanması. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(2), 137–154. https://izlik.org/JA28TM92DA
15. Çimen, F., & Seçer, İ. (2025, 20-22 Ocak). Sosyal dışlanma ölçeği’nin Türkçe geçerlilik ve güvenirlik çalışması. 12. Uluslararası New York Sosyal, Beşeri, İdari ve Eğitim Bilimlerinde Akademik Çalışmalar Kongresi, Albany, New York.
16. Çopuroğlu, Y. C., & Mengi, A. (2014). Toplumsal dışlanma ve otizm. Electronic Turkish Studies, 9(5).
17. Deveci, M., & Ahmetoğlu, E. (2018). Zihin engelli çocuğu olan ailelerin algıladıkları sosyal destek düzeyinin incelenmesi. Balkan ve Yakın Doğu Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 123–131.
18. Di Dio, A., Prezzavento, G. C., Sardella, A., Vitale, N. M., Uccelli, E., Verduzzo, I., ... & Lenzo, V. (2026). Sport as a resource for psychological well-being for people with motor disabilities: A systematic review. Disability and Health Journal. https://doi.org/10.1016/j.dhjo.2026.102070
19. Doğan, T. (2015). Kısa Psikolojik Sağlamlık Ölçeği’nin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 93-102.
20. Durmaz, Ö. (2023). Özel gereksinimli çocuğu olan ve olmayan ebeveynlerin psikolojik sağlamlıklarının incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (58), 3236–3249. https://doi.org/10.53444/deubefd.1370178
21. Eker, D., Arkar, H., & Yaldız, H. (2001). Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği’nin Gözden Geçirilmiş Formunun Faktör Yapısı. Geçerlik ve Güvenirliği, Türk Psikiyatri Dergisi, 12(1), 17-25.
22. Ersoy, Ö., & Çürük, A. (2009). Özel gereksinimli çocuğa sahip annelerde sosyal desteğin önemi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 17(17), 104–110. https://doi.org/10.21560/spcd.73242
23. Esentürk, O. K. (2020). Parents’ perceptions on physical activity for their children with autism spectrum disorders during the novel Coronavirus outbreak. International Journal of Developmental Disabilities, 67(6), 446–457. https://doi.org/10.1080/20473869.2020.1769333
24. Fraczek, N., Robbins, L. B., Varpaei, H. A., Arcoleo, K., Clevenger, K., & Ling, J. (2026). Relationships of Social Support, Motivation, and Self-Efficacy With Physical Activity Among Adolescents Aged 10-14: A Cross-Sectional Study. Research quarterly for exercise and sport, 1–11. Advance online publication. https://doi.org/10.1080/02701367.2026.2619085
25. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., ve Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (7th Ed.). New York: McGraw-Hill.
26. George, D., & Mallery, P. (1999). SPSS® for Windows® step by step: A simple guide and reference. Allyn & Bacon.
27. Green, S. E. (2007). “We’re tired, not sad”: Benefits and burdens of mothering a child with a disability. Social Science & Medicine, 64(1), 150–163. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2006.08.025
28. Gregor, S., Bruni, N., Grkinic, P., Schwartz, L., McDonald, A., Thille, P., Jachyra, P., et al. (2018). Parents’ perspectives of physical activity participation among Canadian adolescents with autism spectrum disorder. Research in Autism Spectrum Disorders, 48, 53–62. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2018.01.007
29. Güler, G., Bedel, A., & Çelik, S. (2022). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerde tükenmişlik: Aile stresi, aile yaşam doyumu ve aile işlevselliğinin rolü. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(1), 274–292. https://doi.org/10.51460/baebd.1032785
30. Hu, H., Peng, B., Chen, W., Wang, H., & Yu, T. (2025). How psychological resilience shapes adolescents' sports participation: the mediating effect of exercise motivation. Frontiers in psychology, 16. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1546754
31. İnal, Ö., & Salar, S. (2020). Üniversite öğrencilerinde serbest zaman fiziksel aktivite kısıtlayıcıları ile yaşamın anlamı arasındaki ilişki. Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi, 8(1), 45-52. https://doi.org/10.30720/ered.534802
32. Kablan, S., & Keçeci, B. (2025). Özel Gereksinimli Çocuğu Olan Ebeveynlerin Anne-Baba Stresi, Aile Psikolojik Sağlamlık ve Umut Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. International Journal of Original Educational Research, 3(4), 75-96.
33. Kaçan, H., & Alay, G. K. (2024). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerde psikolojik sağlamlığın ölüm korkusu, ölüm kabulüne etkisi ve yordayan faktörler. Journal of Academic Research in Nursing (JAREN), 10(2). https://doi.org/doi:10.55646/jaren.2024.37539
34. Kalaycıoğlu, O., & Akhanlı, S. E. (2020). Sağlık araştırmalarında güç analizinin önemi ve temel prensipleri: Tıbbi çalışmalar üzerinde uygulamalı örnekler. Turkish Journal of Public Health, 18(1), 103-112. https://doi.org/10.20518/tjph.602400
35. Kancınar, F., Özok, H. İ., & Tayiz, V. (2024). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin başlıca stres kaynakları. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 11(114), 2846–2869. https://doi.org/10.5281/zenodo.14585165
36. Karaman, E., & Efilti, E. (2019). Investigation of social support perception and self-esteem as predictors of psychological resilience of parents who have children with special educational needs. Asian Journal of Education and Training, 5(1), 112–120. https://doi.org/10.20448/journal.522.2019.51.112.120
37. Karataş, E., & Burak, Y. (2025). Otizmli çocuğa sahip annelerin psikolojik sağlamlığı ile tükenmişlik ve mükemmeliyetçiliği arasındaki ilişkinin incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (66), 4002–4018. https://doi.org/10.53444/deubefd.1628330
38. Karst, J. S., & Van Hecke, A. V. (2012). Parent and family impact of autism spectrum disorders: a review and proposed model for intervention evaluation. Clinical child and family psychology review, 15(3), 247–277. https://doi.org/10.1007/s10567-012-0119-6. https://doi.org/10.1007/s10567-012-0119-6
39. Ku, B., & Haegele, J. A. (2023). Understanding parental physical activity behaviours in parents of children with disabilities: An expanded theory of planned behaviour approach. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 48(2), 117–126. https://doi.org/10.3109/13668250.2022.2104448
40. Kurtbeyoğlu, Z., & Demirtaş, V. Y. (2020). Özel öğrenme güçlüğü tanılı çocuğu olan anne-babaların algılanan sosyal destek ve depresyon düzeyleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (50), 228–242. https://izlik.org/JA94NB34WL
41. Küçüker, S. (2021). Özel gereksinimli çocuklara sahip ailelerin karşılaştıkları toplumsal engeller. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32(1), 85–100. https://doi.org/10.33417/tsh.893271
42. Liu, R., Menhas, R., & Saqib, Z. A. (2024). Does physical activity influence health behavior, mental health, and psychological resilience under the moderating role of quality of life?. Frontiers in psychology, 15, 1349880. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1349880
43. McConnell, D., & Savage, A. (2015). Stress and resilience among families caring for children with intellectual disability. Advances in Mental Health and Intellectual Disabilities, 9(6), 266–276. https://doi.org/10.1007/s40474-015-0040-z
44. Mira, T., Costa, A. M., Jacinto, M., Diz, S., Monteiro, D., Rodrigues, F., ... & Antunes, R. (2023). Well-being, resilience and social support of athletes with disabilities: A systematic review. Behavioral Sciences, 13(5), 389. https://doi.org/10.3390/bs13050389
45. Nazik, A., Doğan, Ö., & Palancı, M. (2023). İşitme engelli ve normal gelişim gösteren çocuklara sahip ailelerin sosyal destek, yılmazlık ve tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi. Sağlık Bilimlerinde Değer, 13(3), 325–332. https://doi.org/10.33631/sabd.1257647
46. Nunnally, J., & Bernstein, I. (1994). Psychometric Theory 3rd edition (MacGraw-Hill, New York). Öcal, K. (2012). Ölçek Geliştirme: Serbest zaman fiziksel aktivite kısıtlayıcıları (SZFA-K). Spor Bilimleri Dergisi, 23(2), 50-60. https://doi.org/10.17644/sbd.171344
47. Özdemir, M. B. (2025). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin sosyal destek ve yaşam boyu öğrenme gereksinimleri. International Journal of Social and Humanities Sciences, 9(1), 87–106. https://izlik.org/JA76HB29FJ
48. Özdil, S., & Durhan, T. A. (2024). Engelli bireylerin rekreatif alan kullanım engelleri ve tercih etkenleri. Spor ve Performans Araştırmaları Dergisi, 15(1), 53-70. https://doi.org/10.17155/omuspd.1341606
49. Rimmer, J. H., Riley, B., Wang, E., & Rauworth, A. (2004). Physical activity participation among persons with disabilities. American Journal of Preventive Medicine, 26(5), 419–425. https://doi.org/10.1016/j.amepre.2004.02.002
50. Sarol, H., Aydın, İ., Gümüşboğa, İ., Güngörmüş, H. A., & Alıcı, Y. (2020). Otizmli çocuğa sahip ebeveyn perspektifi ile serbest zaman ve fiziksel aktivite. SPORMETRE Beden Eğitimi Ve Spor Bilimleri Dergisi, 18(1), 144-155. https://doi.org/10.33689/spormetre.589006
51. Sivrikaya, T., & Tekinarslan, İ. Ç. (2013). Zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip annelerde stres, sosyal destek ve aile yükü. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 14(2), 17–31. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000182
52. Smith, B. W., Dalen, J., Wiggins, K., Tooley, E., Christopher, P., & Jennifer Bernard, J. (2008). The Brief resilience scale: Assessing the ability to bounce back. International Journal of Behavioral Medicine, 15, 194–200. https://doi.org/10.1080/10705500802222972
53. Söylev, Ö. F., & Öztürk, C. K. (2016). Özel gereksinimli çocuğu olan ailelerin psikolojik sağlamlığı ile maneviyat ilişkisi. Turkish Academic Research Review, 7(2), 373–394. https://doi.org/10.30622/tarr.1128523
54. Şahin, H., Çakmak, A., & Erdem, Y. (2025). Özel gereksinimli çocuğa sahip annelerin sosyal izolasyon durumları ile aile yüklerinin değerlendirilmesi. Özel Eğitim Dergisi, 26(1), 67–81. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1339610
55. Şen Ün, Y., & Macaroğlu Akgül, E. (2022). Özel eğitim gereksinimli çocuk annelerinin sorunlarla baş etme yöntemleri ve psikolojik dayanıklılık düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Journal of Sustainable Education Studies, Özel Sayı, 247–270. https://izlik.org/JA86RK72KP
56. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics. Allyn & Bacon/Pearson Education.
57. Tang, M., Peng, B., Chen, W., Liu, Y., Wang, H., & Yu, T. (2025). The mechanism of how adolescents' physical self-esteem and psychological resilience influence sports participation: the chain mediating roles of exercise motivation and social support. BMC sports science, medicine & rehabilitation, 17(1), 270. https://doi.org/10.1186/s13102-025-01315-y
58. Vella, S. L. C., & Pai, N. B. (2019). A theoretical review of psychological resilience: Defining resilience and resilience research over the decades. Archives of Medicine and Health Sciences, 7(2), 233-239. https://doi.org/10.4103/amhs.amhs_119_19
59. World Health Organization. (2020). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. World Health Organization.
60. Yılmaz, E., & Bahçalı, T. (2025). Özel gereksinimli çocuğu olan ailelerin yılmazlık, tükenmişlik ve umutsuzluk düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (64), 1424–1446. https://doi.org/10.53444/deubefd.1480521
61. Yüksel, H., & Tanrıverdi, A. (2019). Özel gereksinimli çocuğa sahip olan ailelerin yaşadıkları sosyal sorunlar ve baş etme yolları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(3), 535–559. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.493089
62. Zimet, G. D., Dahlem, N. W., Zimet, S. G., & Farley, G. K. (1988). The Multidimensional Scale of Perceived Social Support. Journal of Personality Assessment, 52(1), 30–41. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa5201_2