ORTA KARADENİZ SAHİL KESİMİNDEKİ GÖK TEPE HÖYÜĞÜNDE TESPİT EDİLEN “BOYNUZ KULPLU SERAMİK” IŞIĞINDA ANADOLU – BALKAN İLİŞKİLERİ

Öz

Bu çalışma, Orta Karadeniz Bölgesi’nde yer alan Gök Tepe Höyüğü’nde tescil çalışmaları sırasında tesadüfen ele geçirilen boynuz kulplu bir kap parçası üzerinden, bölgedeki Kalkolitik Çağ kültürel ilişkilerini ve Balkan coğrafyasıyla olan etkileşimi irdelemektedir. Söz konusu kap formu, hamur özellikleri, form ve teknik nitelikleri bakımından bölge için ünik bir örnek teşkil etmekte olup, özellikle İkiztepe’nin Tepe II tabakasında ve Büyük Güllücek yerleşiminde ele geçen benzer örneklerle tipolojik yakınlık göstermektedir. Boynuz kulplu kapların Gök Tepe, İkiztepe, Dombalaktepe ve çevresinde yoğun olarak görülmesi, Orta Karadeniz ile Balkanlar arasında erken dönemden itibaren süregelen kültürel aktarımın ve muhtemel ticari bağlantıların varlığına işaret etmektedir. Balkan arkeolojisinde Karanovo tipi olarak bilinen boynuz kulplu çanak-çömlekler ile Anadolu’daki örnekler arasındaki benzerlikler, bu kültürel etkileşimin yalnızca biçimsel değil, aynı zamanda sembolik bir boyuta da sahip olduğunu düşündürmektedir. Bulgaristan’daki Galabovo ve Karanovo; Makedonya’daki Anza; ve Trakya’daki Yarımburgaz gibi yerleşimlerde ortaya çıkarılan paralel buluntular, bu formun Balkanlar’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada paylaşıldığını göstermektedir. Gök Tepe’nin stratejik konumu, Karadeniz kıyı hattı ile İç Anadolu platosunu birbirine bağlayan önemli bir geçiş noktasında yer alması bakımından, bölgenin bu kültürel ağ içerisindeki önemini pekiştirmektedir. Sonuç olarak, Gök Tepe buluntusu hem Orta Karadeniz–Balkan etkileşiminin somut bir göstergesi hem de Anadolu arkeolojisinde Kalkolitik Dönem kültürel bağlantılarını yeniden değerlendirmeye imkân tanıyan nadir bir veridir. Bu bağlamda, yerleşim üzerinde gerçekleştirilecek sistematik bir arkeolojik kazı, bölgenin kronolojisine ve kültürel ağ içindeki konumuna ilişkin daha kesin sonuçlar sunma potansiyeline sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Boynuz Kulp
• Ticaret Ağı
• Kalkolitik
• Ota Karadeniz-Balkan İlişkileri
• Karanovo Kültürü

BASED ON THE “HORN-HANDLED POTTERY” DISCOVERED AT THE GÖK TEPE MOUND ON THE CENTRAL BLACK SEA COAST: ANATOLIA–BALKANS RELATIONS

Öz

This study examines the cultural interactions of the Chalcolithic Age in the Central Black Sea Region and its connections with the Balkan geography through a horn-handled pottery fragment that was accidentally discovered during the registration works conducted at the Gök Tepe Mound. The mentioned vessel form represents a unique example for the region in terms of clay characteristics, form, and technical features, and it shows typological similarities particularly with the examples unearthed in the Tepe II layer of İkiztepe and at the Büyük Güllücek settlement. The frequent occurrence of horn-handled vessels in and around Gök Tepe, İkiztepe, and Dombalaktepe indicates the existence of cultural transmission and possible trade connections between the Central Black Sea and the Balkans since the early periods. The similarities between the horn-handled pottery known as the Karanovo type in Balkan archaeology and the Anatolian examples suggest that this cultural interaction possessed not only a formal but also a symbolic dimension. Parallel finds unearthed in settlements such as Galabovo and Karanovo in Bulgaria; Anza in Macedonia; and Yarımburgaz in Thrace demonstrate that this form was shared across a wide geography extending from the Balkans to Anatolia. The strategic location of Gök Tepe, situated at a key passage connecting the Black Sea coastal zone with the Central Anatolian Plateau, reinforces the region’s significance within this cultural network. In conclusion, the find from Gök Tepe constitutes both a tangible indicator of the Central Black Sea–Balkan interaction and a rare piece of evidence that enables a reevaluation of Chalcolithic cultural connections in Anatolian archaeology. In this context, a systematic archaeological excavation to be carried out at the site has the potential to provide more precise results concerning the region’s chronology and its position within the broader cultural network.

Anahtar Kelimeler

• Horn Handle
• Trade Network
• Chalcolithic
• Central Black Sea-Balkan Relations
• Karanovo Culture

Kaynakça

1. Alkım 1974 Alkım, U.B. (1974). “Samsun Bölgesi 1973 Çalışmaları”, Belleten XXXVIII, Sayı 151, TTK, Ankara, 553-556
2. Alkım 1975 Alkım, U.B. (1975). “Samsun Bölgesi Çalışmaları (1973)”, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı XXII, Ankara, 5-12.
3. Alkım vd. 2003 Alkım, U.B., Alkım, H. ve Bilgi, Ö. (2003). İkiztepe II, TTK Yayınları, Ankara.
4. Beyazıt vd. 2024 Beyazıt, A., Gülkan, B. ve Afşar, B. (2024). İkiztepe Kazılarının Dünü ve Bugünü, Colloquium Anatolicum Dergisi, sayı 23, Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları, İstanbul,123-148.
5. Childe 1956 Childe, G. (1956). “Anatolia and Thrace: Some Bronze Age Relations”, Anatolian Studies, Vol. 6. 45-48.
6. Gimbutas 1974 Gimbutas, M. (1974). “ Anza, ca. 6500-5000 B.C.: A Cultural Yardstick for the Study of Neolithic Southeast Europe”, Journal of Field Archaeology, Vol. 1, No. 1/2, 26-66.
7. Kızıltan 1992 Kızıltan, Z. (1992). “Samsun Bölgesi Yüzey Araştırmaları 1971-1977”, Belleten, Cilt 56, Sayı 215, 213 – 242.
8. Koşay 1947 Koşay, H.Z. (1947). “A Contribution to Central-Anatolian Prehistoric Ceramics”, Artibus Asiae, Vol. 10, No. 1, 34-42.

9. Koşay ve Akok 1957 Koşay, H.Z. ve Akok, M. (1957). Türk Tarih Kurumu Tarafından Yapılan Büyük Güllücek Kazısı 1947 ve 1949’daki Çalışmalar Hakkında İlk Rapor, TTK Yayınları, V. Seri, No:16, Ankara. Leshtakov 2002
10. Leshtakov, K. (2002). “ Galabovo Pottery and a New Synchronisation fort he Bronze Age in Upper Thrace With Anatolia”, Anatolica XXVII, 171- 211.
11. Merpert ve Matsanova 2007 Merpert, N. ve Matsanova, V. (2007). “Horizons XVI / XVII-I”, Tell Yunatsite, The Bronze Age, Volume II, Part One Vostochnaya Literatura Publishers (English Summary), Moskow.
12. Orthmann 1963 Orthmann, W. (1963). Die Keramik der Frühen Bronzezeit aus Inneranatolien, Istanbuler Forschungen, Band 24, Berlin. 15
13. Özdoğan 2013 Özdoğan, M. (2013). “Neolithic Sites in the Marmara Region: Fikirtepe, Pendik, Yarımburgaz, Toptepe, Hoca Çeşme and Aşağıpınar”, Ed. M. Özdoğan- N. Başgelen- P. Kuniholm, The Neolithic In Turkey, Vol. 5, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 167-269.
14. Popovitch 1957 Popovitch, V. (1957). “Sur La Chronologie de la Civilisation Proto-Historıque dans la Péninsule des Balkans II. Deuxième Partie”, Revue Archéologique, Sixième Série, T. 50, 1-24
15. Schoop 2005 Schoop, U. D. (2005). Das Anatolische Chalkolithikum, Urgescichtliche Studien I, Verlag Bernhard Albert Greiner, Remshalden.
16. Türker 2016 Türker, A. (2016). “Samsun Bölgesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2015 Yılı Çalışmaları Sonuç Raporu: Atakum Lokalitesi ve Kültürel Mirasını Koruma Önerileri”, Atakum’a Akademik Bir Bakış Yeni Atakum, Ed. Prof. Dr. Bekir Şişman, 27-44. Türker 2017 Türker, A. (2017). “Samsun Bölgesi 2016 Yılı Prehistorik ve Protohistorik Dönem Arkeolojik Yüzey Araştırması Sonuç Raporu”, 35. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1. Cilt, 117- 146.
17. Türker 2023 Türker, A. (2023). “Bafra Ovası’nda Yerleşimin Başlangıcı ve İlk Topluluklar Üzerine Öneriler”, Tarihi, Sosyal ve Kültürel Yönleriyle Bafra, Cilt 1, 57-75.
18. Türker vd. 2023 Türker, A., Sürül, K., Tırıl Özbilgin, C.G. ve Meriç, G.N. (2023). “Dombalaktepe Kazısı 2021: Başlangıç Raporu ve İlk Sonuçlar”, 42. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 1, 253-268.