TÜRKÇENİN SOSYAL KAVRAMLAR DÜNYASI: SAPİR WHORF PENCERESİNDEN DÎVÂNU LUGÂTİ’T TÜRK’E BAKMAK

Öz

Bu çalışma, Türkçenin toplumsal kavram dünyasını Sapir–Whorf Hipotezi (SWH) çerçevesinde inceleyerek dilin yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda düşünceyi, kültürü ve toplumsal gerçekliği kuran bilişsel ve epistemolojik bir sistem olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel inceleme dokümanını, 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan ve Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olma özelliğini taşıyan Dîvânu Lugâti’t Türk oluşturmaktadır. Çalışma, nitel araştırma paradigmasına uygun olarak desenlenmiş; verilerin toplanmasında doküman analizi, analizinde ise içerik analizi tekniklerinden yararlanılmıştır. Bu bağlamda eserde yer alan toplumsal kavramlar aile, akrabalık, eğitim ve sosyal yapı/statü olmak üzere dört temel kategori altında incelenmiş ve kavramlar Sapir–Whorf Hipotezi’nin öngördüğü dil–düşünce ilişkisi perspektifiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Dîvânu Lugâti’t Türk’te yer alan kavramların yalnızca dilsel göstergeler olmadığını; aynı zamanda Türk toplumunun zihinsel evrenini, değerler sistemini ve toplumsal örgütlenme biçimini kuran ve yeniden üreten bilişsel-kavramsal yapılar olduğunu göstermektedir. Sapir–Whorf Hipotezi bağlamında değerlendirildiğinde, bu bulgular dilin gerçekliği pasif biçimde yansıtan bir araç olmadığını; aksine gerçekliği kavramsallaştıran, kategorize eden ve anlamlandıran kurucu bir sistem olduğunu doğrulamaktadır. Bu bağlamda Dîvânu Lugâti’t Türk, yalnızca tarihsel bir sözlük metni olarak değil; Türk toplumunun düşünce yapısını, değerler dünyasını ve kültürel kodlarını inşa eden epistemolojik ve ontolojik bir metin olarak değerlendirilebilir. Sonuç olarak çalışma, dil–düşünce–kültür ilişkisini Türkçenin kurucu metinlerinden biri üzerinden ele alarak literatüre kuramsal ve metodolojik katkı sunmakta; Türkçenin kavramsal zenginliğinin toplumsal bilinç, kültürel süreklilik ve zihinsel yapıların oluşumu üzerindeki belirleyici rolünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sapir Whorf Hipotezi
• Dîvânu Lugâti’t Türk
• dil
• kültür
• kavram.

THE SOCIAL CONCEPTUAL WORLD OF TURKISH: READING DÎVÂNU LUGÂTI’T TÜRK THROUGH THE LENS OF THE SAPIR–WHORF HYPOTHESİS

Öz

This study aims to demonstrate that language is not merely a tool of communication but also a cognitive and epistemological system that constructs thought, culture, and social reality, by examining the conceptual world of Turkish within the framework of the Sapir–Whorf Hypothesis (SWH). The primary corpus of the research consists of Dīwān Lughāt al-Turk, written in the 11th century by Mahmud al-Kashgari, which is recognized as the earliest known dictionary of the Turkish language. The study is designed in accordance with the qualitative research paradigm; document analysis is employed for data collection, and content analysis techniques are utilized for data analysis. In this context, the social concepts presented in the work are examined under four main categories—family, kinship, education, and social structure/status—and are evaluated from the perspective of the language–thought relationship as proposed by the Sapir–Whorf Hypothesis. The findings reveal that the concepts found in Dīwān Lughāt al-Turk are not merely linguistic signs; rather, they function as cognitive-conceptual structures that construct and reproduce the mental universe, value system, and modes of social organization of Turkish society. When assessed within the framework of the Sapir–Whorf Hypothesis, these findings confirm that language is not a passive medium reflecting reality; on the contrary, it is a constitutive system that conceptualizes, categorizes, and assigns meaning to reality. In this regard, Dīwān Lughāt al-Turk can be regarded not only as a historical lexicographical text but also as an epistemological and ontological text that constructs the patterns of thought, the world of values, and the cultural codes of Turkish society. In conclusion, this study contributes to the literature both theoretically and methodologically by addressing the relationship between language, thought, and culture through one of the foundational texts of Turkish. It further reveals the determining role of the conceptual richness of Turkish in shaping social consciousness, cultural continuity, and mental structures.

Anahtar Kelimeler

• Sapir–Whorf Hypothesis
• Dīwān Lughāt al-Turk
• language
• culture
• concept.

Kaynakça

1. Akarsu, B. (1984). Dil ve kültür bağlantısı. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
2. Aksan, D. (2009). Her yönüyle dil (Cilt 3). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Altın, K. Y. (2019). İşlevleri açısından Türk kültüründe sağaltma: Divanü Lûgat-it Türk’ten günümüze. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(16), 114-133.
4. Altıntaş, A. (1988). Divanü Lûgat-it Türk'teki tıp terimleri. Tıp Tarihi Araştırmaları, (2), 65-73.
5. Batur, Z. (2012). Divânü Lûgati't-Türk'te anlama ve anlatma becerilerine ilişkin örnekler. Electronic Turkish Studies, 7(2), 219-231.
6. Batur, Z., & Kaya, M. (2012). Divanü Lugati’t-Türk’te dil öğretimi bağlamında sözel kültür ürünleri aracılığıyla değer aktarımı. Turkish Studies, 7(1), 309-324.
7. Berger, J., & Packard, G. (2022). Using natural language processing to understand people and culture. American Psychologist, 77(4), 525–537.
8. Boroditsky, L. (2011). How language shapes thought. Scientific American, 304(2), 62-65.

9. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
10. Chiu, C. Y. (2011). Language and culture. Online Readings in Psychology and Culture, 4(2), 1-17.
11. Chopra, N. (2013). Language and world view: A reconsideration of whorf hypothesis. International Journal of Multidisciplinary Educational Research, 2(13), 342-364.
12. Crawford, T. D. (1982). Plato's reasoning and the Sapir-Whorf hypothesis. Metaphilosophy, 13(4), 217-227.
13. Currie, I. D. (1966). The Sapir-Whorf hypothesis: A problem in the sociology of knowledge. Berkeley Journal of Sociology, (11), 14-31.
14. Çifci, M., & Yıldırım, T. (2012). Kâşgarlı Mahmud’un kullandığı temel propaganda teknikleri. Türklük Bilimi Araştırmaları, (32), 33-41.
15. Durga, S. (2021). Dil ve zihin üzerine düşünceler. Uluslararası Su Bilimleri Dergisi, 12 (2), 1833-1839.
16. Ekiz, M. (2012). Divanu Lügati't-Türk'te yer alan mimarî terimler üzerine. Electronic Turkish Studies, 7(4), 1681-1690.
17. Furan, A. (2025). Eski dönem Türk kültüründeki zamanı yönetme bilincine Divanu Lügati’t Türk perspektifinden bakış. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (13), 1-12.
18. Ghiran, S. (2024). Application and early history of linguistic relativity from Boas to Whorf. RATE Issues, 32(2), 1-18.
19. Gömeç, S. (2009). Divanü Lûgat-it-Türk’de geçen yer adları. Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(46), 1-34.
20. Günay, V. D. (1991). Dil konuşucunun özelliğini ne oranda yansıtır?. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 2, 71-74.
21. Hançerlioğlu, O. (1997). Felsefe ansiklopedisi (3. Cilt). İstanbul: Remzi Kitabevi.
22. Harwood, T. G. ve Garry, T. (2003). An overview of content analysis. The Marketing Review, 3(4), 479-498.
23. Hunt, E., & Agnoli, F. (1991). The Whorfian hypothesis: A cognitive psychology perspective. Psychological Review, 98(3), 377-389.
24. Ivenz, P., & Klimova, B. (2022). A review study of activities used in the development of‎ intercultural communication competence‎ in foreign language classes. International Journal of Society, Culture & Language, 10(2), 137-150.
25. Jessel, L. (1978). Whorf: The differentiation of language. International Journal of the Sociology of Language, (18), 83-110.
26. Jiang, W. (2001). Handling 'culture bumps'. ELT Journal, 55(4), 382-390.
27. Kaçalin, M. S. (2008). Divanü Lugati’t-Türk üzerine birkaç söz. Türk Dili, 683, 528-542.
28. Kay, P. & Kempton, W. (1984). What is Sapir-Whorf hypothesis. American Anthropologist, 86(1), 65-79.
29. Kayadibi, F. (2010). Kaşgarlı Mahmud ve Divan-ı Lügati't-Türk'te eğitim ile ilgili kavramlar. Journal of Istanbul University Faculty of Theology, (18), 1-22.
30. Kıran, Z. (1990). Büyüleyici bir bilim dalı: Dilbilim. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 1, 4-9.
31. Kim, L. S. (2003). Exploring the relationship between language, culture and identity. GEMA Online Journal of Language Studies, 3(2), 1-14.
32. Kinzler, K. D. (2021). Language as a social cue. Annual Review of Psychology, 72(1), 241-264.
33. Latorre, G. (1984). Benjamin L. Whorf and the idea of linguistic relativity. Lenguas Modernas, (11), 145-153.
34. Leavitt, J. (2024). What Whorf read and who has been reading (or thinking) Whorf. Journal of Anthropological Research, 80(4), 402-429.
35. Lopez-Narváez, J. (2023). Language and identity in the literature of fiction. The translation of idiolect and its effects in literary characterisation in tess of the d’urbervilles’male characters.  Revista electrónica sobre Estudios de Traducción e Interculturalidad/e-Journal on Translation and Intercultural Studies, 18(1), 257-280.
36. Lucy, J. A. (1997). Linguistic relativity. Annual Review of Anthropology, 26(1), 291-312.
37. Matsuoka, R. (2014). Does ‘language’ form our ‘thought’?. East European Journal of Psycholinguistics, (1), 138-145.
38. O'Neill, S. P. (2015). Sapir–Whorf hypothesis. The International Encyclopedia of Language and Social Interaction, 1-10.
39. Onan, B. (2003). Divanü Lügati’t-Türk’ün dil öğretim yöntemleri ve dünya filolojisine katkıları bakımından bir değerlendirmesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, (13), 425-445.
40. Özdarıcı, Ö. (2011). Dîvânü Lûgat-it-Türk'te kadın ve kadına ilişkin unsurlar. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 127-156.
41. Perlovsky, L. (2009). Language and emotions: Emotional Sapir–Whorf hypothesis. Neural Networks, 22(5-6), 518-526.
42. Rasonyi, L. (1996). Tarihte Türklük. Ankara: Türk Kültürünü Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
43. Reines, M. F., & Prinz, J. (2009). Reviving Whorf: The return of linguistic relativity. Philosophy Compass, 4(6), 1022-1032.
44. Sapir, E. (1958). The status of linguistics as a science. Culture, language and personality. Berkeley: Universty of California Press.
45. Sarıkaya, M. E. (2019). Türk atasözlerindeki sosyo-dini motifler: Divanu Lügati’t-Türk örneği. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 19(2), 744-757.
46. Schieffelin, B. B., & Ochs, E. (1986). Language socialization. Annual Review of Anthropology, 15, 163-191.
47. Silverstein, M. (2004). “Cultural” concepts and the language-culture nexus. Current Anthropology, 45(5), 621-652.
48. Türktaş, M. (1999). Divanu Lügatit-Türk'te yer alan ve XI. yüzyılda Türkler arasında oynan oyunlar. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(5), 61-65.
49. Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. İstanbul: Multilingual.
50. Vendryes, J. V. (2001). Dil ve düşünce. (Çev. Berke Vardar). İstanbul: Multilingual.
51. Weinstein, E. A. (1973). Symbolization and the Sapir–Whorf Hypothesis. Contemporary Psychoanalysis, 9(2), 133-135.
52. Whorf, B. L. (1940). Linguistics as an exact science. Cambridge: Massachusetts Institute of Technology.