Sembolik Etkileşimcilik Teorisi Ekseninde Mevlevi Ayinleri

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 11, 312 - 320, 29.12.2025

Volkan Kaptan

https://doi.org/10.65660/stardergisi.1779012

https://izlik.org/JA65DE58PC

Öz

Mikro düzeyde sosyolojik bir kuram olarak sembolik etkileşimcilik, bireylerin mikro ilişki ağları ve bu ağlar içindeki etkileşim biçimleri doğrultusunda dünyaya yönelik algılarının oluşmasına odaklanır. Bireyler yaşamdaki algılarını dil, sözcük, davranış, jest, mimik vb. semboller aracılığıyla üretirler. Türk kültür yapısı özelinde Mevlevi ayinleri de içinde iletişimi sağlayan semboller bulunan bir ritüeldir ve ritüelde yer alan müziksel unsurlar görünenin ötesinde anlam dünyalarını bünyesinde barındırır. Sembolik etkileşimcilik kuramı temsilcilerinden Mead’in benlik kuramı, Mevlevi ayininde müziğin bireyde içselleştirilerek benliğin şekillenişine katkıda bulunduğunu; Blumer’in anlam ve etkileşim temelli yaklaşımı, müziğin sosyal ortamda birey tarafından sürekli olarak yeniden yorumlandığını ortaya koymaktadır. Goffman’ın Dramaturjik teorisi ise Mevlevi ayinini sosyal bir sahne, müziği ise bu sahnedeki rol sunumunun taşıyıcısı olarak konumlandırmaktadır. Çalışmanın amacı, Mevlevi ayininde müziğin salt bir beğeni unsuru değil; aynı zamanda birey-toplum ilişkisini düzenleyen, anlam dünyasını şekillendiren ve ritüel performansın sunulmasına olanak tanıyan sosyolojik bir yapı olduğunu ortaya koymaktır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiştir. Bu doğrultuda sembolik etkileşimcilik kuramının temel ilkeleri ile Mevlevilik geleneği ve Mevlevi ayinlerine ilişkin literatür taranmış, sembolik etkileşimcilik teorisi ekseninde Mevlevi ayinlerindeki müzik fenomenine ve müzik üzerinden ortaya konan sembollerin manasına odaklanılmıştır. Sonuç olarak Mevlevi ayini hem bireyin içsel dönüşümünü hem de kolektif yapının sürekliliğini sağlayan çok katmanlı bir sembolik etkileşim alanıdır.

Anahtar Kelimeler

Müzik , Mevlevilik , Mevlevi ayinleri , Sosyoloji , Sembolik etkileşimcilik.

Mevlevi Rituals in the Axis of Symbolic Interactionism Theory

https://izlik.org/JA65DE58PC

Öz

As a micro-level sociological theory, symbolic interactionism focuses on the formation of individuals' perceptions of the world through micro-relationship networks and the forms of interaction within these networks. Individuals produce their perceptions of life through symbols such as language, words, behaviors, gestures, facial expressions, and so on. In Turkish culture, Mevlevi rituals are rituals that incorporate symbols that facilitate communication, and the musical elements within the ritual embody worlds of meaning beyond the visible. Mead's theory of self, a representative of symbolic interactionism, argues that in Mevlevi rituals, music is internalized within the individual and contributes to the shaping of the self; Blumer's approach, based on meaning and interaction, suggests that music is constantly reinterpreted by the individual in the social environment. Goffman's dramaturgical theory positions the Mevlevi ritual as a social scene, with music as the vehicle for role presentation within this scene. The study aims to demonstrate that music in the Mevlevi ritual is not merely an element of taste; it is also a sociological structure that organizes the individual-society relationship, shapes the world of meaning, and facilitates the presentation of ritual performance. A qualitative research method was adopted in this study. In this context, the fundamental principles of symbolic interactionism theory and the literature on the Mevlevi tradition and Mevlevi rituals were reviewed. Within the framework of symbolic interactionism theory, the focus was on the musical phenomenon in Mevlevi rituals and the meanings of the symbols revealed through music. Consequently, the Mevlevi ritual is a multilayered field of symbolic interaction that ensures both the individual's inner transformation and the continuity of the collective structure.

Anahtar Kelimeler

Music , Mevlevi order , Mevlevi rituals , Sociology , Symbolic interactionism.

Kaynakça

• Akın, B. (2018). Kültürel bellek ve müzik. Eurasian Journal Of Music And Dance, 13, 101-117.
• Alvan, T. & Alvan, M. H. (2019). Saz ve söz meclisi şiir ve musikî medeniyetimiz. İstanbul: Şule Yayınları.
• Arslantürk, Z. & Amman, T. (2008). Sosyoloji kavramlar kurumlar süreçler teoriler. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
• Bayrakçı, Ö. F. (2015). Türk din mûsikîsi’nde “Mevlevi ayini” formuna genel bir bakış. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2, 139-152.
• Blumer, H. (1969). Symbolic interactionism: perspective and method. California: University of California Press.
• Bodur, H. E. & Çapcıoğlu, İ. (2012). Sosyolojik teori ve din. İçinde N. Akyüz & İ. Çapçıoğlu (Ed.), Din sosyolojisi el kitabı (s. 111-147). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Coffey, A. & Atkinson, P. (1996). Making sense of qualitative data. California: Sage Publication Inc.
• Coser, L. A. (2011). Sosyolojik düşünce ustaları. Ankara: Deki Basım Yayım.
• Doğan, B. & Oral, S. (2020). Toplumsal gerçekliğin inşasında etnometodoloji ve sembolik etkileşimcilik kuramlarının etkisini kavramak. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 39-50.
• Düzgüner, S. (2007). Mevlevi semâ âyini’nin insan psikolojisine etkileri üzerine bir araştırma. Marife, 3, 195-214.
• Erdem, S. (2019). Baba kimliğinin inşasının nesiller bağlamında karşılaştırmalı analizi: sembolik etkileşimci bakış açısıyla nitel bir inceleme. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
• Gökulu, G. (2019). Sembolik etkileşimci teorinin gündelik yaşam sosyolojisine katkıları. Ekev Akademi Dergisi, 80, 173-190.
• Gölpınarlı, A. (2006). Mevlevi âdâb ve erkânı. İnkılâp Kitabevi, İstanbul.
• Güngör, Ö. (2013). Sosyolojik bir teori olarak sembolik etkileşimciliğin ontolojik temeli ve din olgusu. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(1), 57-91.
• Güray, C. (2012). Anadolu'daki inanç ve müzik ilişkisinin sema-semah kavramları çerçevesinde incelenmesi. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Hatipoğlu, E. (2018, Mart). Mevlevi musikisi-Mevlevi ayinleri. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi’nde sunulmuş bildiri, Al-Quds Universitesi, Kudüs.
• İstanbul Konservatuvarı Neşriyatı. (1934). Türk musikisi klasiklerinden-Mevlevi ayinleri 1. Altıncı Cilt. İstanbul: Feniks Matbaası.
• İzci, L. & Mazman, İ. (2021). Sembolik etkileşimcilik çerçevesinden korunmaya muhtaç çocuklarda benlik. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (KÜSBD), 11(1), 151-170.
• Kaptan, M. N. (2024). Hermeneutik açıdan Mevlevi ayinleri. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 10(1), 385-410.
• Karataş, Ö. S. (2008). Mevlevi ayinlerinin tarihsel gelişimi ve icrası üzerine bir inceleme. Erzincan Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 141-150.
• Kendall, Diana (2011), Sociology in our times: the essentials, wadsworth, belmont. CA: Cengage Learning.
• Özalp, A. (2024). Anlamın görüntüsü: sosyal bağlamda sembolik etkileşimci yaklaşım ve din. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(91), 1004-1018.
• Özkan, İ. H. (2008). Mevlevi ayinleri the music of divine love. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Şakar, M. & Sarıkan, Ü. (2023). Tribün şiddeti: sembolik etkileşim kuramı ve kırıkcam teorisi bağlamında bir sentez. International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), 14(51), 433-447.
• Tanrıkorur, C. (2019). Osmanlı dönemi Türk mûsikîsi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Üründü, H. (2024). Sembolik etkileşimci kuram çerçevesinde değişim programlarının değerlendirilmesi; Niğde Ömer Halisdemir üniversitesi giden öğrencileri örneği (Yüksek Lisans Tezi). Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde.
• Yılmaz, A. (2019). Türk din musikisi açısından felek kavramının incelenmesi (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Yikebali, M. (2018). Sembolik etkileşimcilik ve çağdaş sosyal teori: topluma yeni bakışlar. (Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Yöndemli, F. (2007). Mevlevilikte semâ ve mûsıkî. İstanbul: Nüve Kültür Merkezi Yayınları.