Tarihî Yapıların Yeniden Kullanımında Yapı-İşlev Uyumunun Önemi: Yeşilburç Mübadele Müzesi’ne Yönelik Bir Değerlendirme
Öz
Yeniden işlevlendirme, atıl durumdaki tarihî yapıların korunmasında yaygın olarak başvurulan bir yöntemdir ancak bu yaklaşımın başarısı, yapı ile yüklenen işlev arasındaki uyuma bağlıdır. Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi’nin ardından terk edilen Rum yerleşimlerinde, tarihî yapıların müze olarak yeniden kullanımı öne çıkan uygulamalardan biridir. Bu çalışma, Niğde’nin Yeşilburç köyünde yer alan Yeşilburç Kilise Camii’nin Mübadele Müzesi olarak yeniden işlevlendirilmesini, Milletlerarası Müzeler Konseyi’nin (ICOM) 2022 tarihli müze tanımı çerçevesinde mekân–işlev uyumu bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; yerinde gözlem, mekânsal analiz ve sergileme kurgusuna yönelik içerik değerlendirmesi birlikte kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, müze işlevinin gerektirdiği sergileme, dolaşım ve destek birimlerinin mevcut yapı içerisinde sınırlı ölçüde karşılanabildiğini, bu durumun mekânsal bütünlük ve ritüel süreklilik üzerinde belirgin etkiler yarattığını göstermektedir. Ayrıca müzenin araştırma, biriktirme, yorumlama, eğitim, çeşitlilik ve sürdürülebilirlik gibi çağdaş müzecilik ilkeleri bakımından kurumsal ve işlevsel eksiklikler taşıdığı belirlenmiştir. Bu değerlendirmeler doğrultusunda, müze işlevinin tekil bir yapı içerisinde yoğunlaşması yerine, tarihî yerleşim ölçeğinde farklı mekânlara dağıtılmasına dayalı alternatif bir model önerilmektedir. Yeşilburç Kilise Camii’nin ana anlatı mekânı olarak korunması, hamam ve geleneksel konutların ise deneyim, eğitim ve destek işlevleriyle değerlendirilmesi, daha bütüncül ve sürdürülebilir bir müze kurgusu sunmaktadır. Bu yönü ile çalışma, tarihî çevrelerde müze tasarımına yönelik yerleşim ölçekli yaklaşımların geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Importance of Spatial–Functional Compatibility in the Adaptive Reuse of Historic Buildings: An Evaluation of the Yeşilburç Population Exchange Museum
Öz
Adaptive reuse is widely employed as a conservation strategy for underutilized historic buildings; however, its success depends on the compatibility between the spatial characteristics of the existing structure and the requirements of the new function. Among adaptive reuse options, museums are frequently preferred due to their potential to both preserve and represent cultural heritage. Yet, integrating museum functions into historic buildings often generates spatial, functional, and interpretive tensions, particularly when the architectural configuration and symbolic layers are not adequately considered. In Turkey, the 1923 Population Exchange between Greece and Turkey resulted in the abandonment or transformation of numerous settlements formerly inhabited by Orthodox Greek communities. Many historic buildings, especially churches, have been repurposed as “exchange-themed” museums. While this practice contributes to the preservation of built heritage, it also raises critical questions regarding the compatibility of museum functions with spatial organization, ritual memory, and cultural significance of these structures. This study examines the adaptive reuse of the Yeşilburç Church Mosque in Niğde as a Population Exchange Museum, evaluating its spatial and functional performance within the framework of the International Council of Museums (ICOM) 2022 museum definition. The building, originally constructed as a Greek Orthodox church and later converted into a mosque, embodies multiple historical layers, making it a critical case for assessing the interaction between architectural heritage and contemporary museum practices. The research adopts a qualitative methodology combining on-site observation, spatial analysis, and content analysis of the exhibition layout. The assessment is structured around key criteria derived from the ICOM definition, including research, education, diversity, sustainability, and professional management. This framework enables a comprehensive evaluation of both the spatial configuration of the building and the institutional capacity of the museum. The findings reveal that the current museum function does not fully align with the spatial organization of the historic structure. Display units placed between structural columns fragment the interior space, disrupting spatial continuity and limiting access to certain areas, particularly those associated with the building’s later ritual use as a mosque. This spatial fragmentation weakens the legibility of the building’s layered history and diminishes the overall visitor experience. The museum also exhibits shortcomings in relation to contemporary museological principles. It lacks a systematic research program, structured educational activities, and participatory engagement mechanisms. The collection is limited in scope and not supported by a clearly defined acquisition strategy. Furthermore, professional management, communication strategies, and long-term sustainability planning remain insufficient. In response to these findings, the study proposes an alternative model that reconsiders museum spatial organization beyond a single building. Rather than concentrating all functions within the Yeşilburç Church Mosque, the approach distributes them across the settlement. The church-mosque is retained as the primary narrative space, while the bathhouse and traditional houses are assigned complementary functions such as exhibitions, education, workshops, and visitor services. This distributed model reduces pressure on the main structure and preserves its spatial and symbolic integrity. It also enables a more flexible museum program aligned with contemporary museological principles and extends the heritage experience across the settlement. The study concludes that single-building adaptive reuse strategies are often insufficient for contemporary museum needs. A settlement-scale approach integrating multiple structures offers a more sustainable and context-sensitive alternative.
Anahtar Kelimeler
