Yalova / Çobankale Kazılarında Bulunan Orta Çağ Ok Uçları: Arkeo-Metalurjik İncelemeler

Öz

Gerçekleştirilen bu çalışma kapsamında, Yalova ili Altınova ilçesi sınırları içerisinde yer alan Çobankale’de 2017 yılından bu yana sürdürülen arkeolojik kazılar sırasında ele geçirilen tüm ok uçları ayrıntılı biçimde arkeolojik ve arkeometrik yöntemlerle incelenmiştir. Ok uçları, tipolojik özellikleri temel alınarak kapsamlı bir sınıflandırmaya tabi tutulmuş; işlevsel kullanım alanları, biçimsel nitelikleri ve morfolojik karakterleri açısından analojik yöntemlerle değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Çobankale ok uçları, gövdesinin kesit formu dikkate alınarak oluşturulan yassı ve dörtgen kesitli olmak üzere iki tip altında değerlendirilmiştir. Her iki tipe ait örnekler, bölgedeki Ortaçağ savunma ve saldırı teknolojisinin anlaşılması bakımından önemli veriler sunmaktadır. Ayrıca çalışma kapsamında ok uçlarına yönelik arkeometrik analizler gerçekleştirilmiş; SEM (Taramalı Elektron Mikroskobu) ve EDS (Enerji Dağılımlı Spektroskopi) yöntemlerinden yararlanılarak buluntuların hammadde bileşimi ve mikro-yapısal özellikleri değerlendirilmiştir. Bu analizler sayesinde ok uçlarının üretim tekniklerine, metalurjik süreçlerine ve kullanım sırasında maruz kaldıkları koşullara ilişkin önemli bilgiler elde edilmiştir. Sonuç olarak, Çobankale ok uçları hem tipolojik hem de arkeometrik düzeyde değerlendirilerek bölgenin Ortaçağ askeri teknolojisine ışık tutan bütüncül bir çalışma ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Çobankale
• Xerigordos
• Orta Çağ
• Ok Ucu
• Arkeometri

Destekleyen Kurum

İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü

Proje Numarası

SHIZ-2023-97

Teşekkür

Ok uçlarının analiz çalışmaları SHIZ-2023-97 numaralı ve Çobankale’den Askeri Ekipmanlar (Arkeo-Metalurjik Çalışmalar) başlıklı BAP projesi ile İstanbul Gelişim Üniversitesi tarafından desteklenmiştir. Analiz çalışmaları Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Alüminyum Test Eğitim ve Araştırma Merkezi, Test-Analiz Laboratuvarı’nda gerçekleştirilmiştir.

Medieval Arrowheads from the Yalova / Çobankale Excavations: Archaeo-Metallurgical Studies

Öz

Çobankale is strategically located on the historic Istanbul–Iznik route, which connected the former Byzantine capital to Anatolia, and it maintained its significance throughout both the Byzantine and Ottoman periods. The castle was constructed on a natural hill at the narrowest point between two key routes, allowing it to control and monitor both the eastern and western passages. This positioning also enabled oversight of travelers, caravans, and military units crossing via boats at the Dil Pier and proceeding along the Yalakdere (Drakon) Valley. Its location reflects a deliberate choice, emphasizing both defensive and surveillance functions, and illustrates the strategic importance of controlling movement along one of the region’s principal arteries during the Medieval and early modern periods. Within the scope of this study, all arrowheads recovered during the archaeological excavations conducted since 2017 at Çobankale, located in the Altınova district of Yalova Province, were examined in detail using both archaeological and archaeometric methods. The artifacts were meticulously documented and analyzed in terms of their excavation contexts as well as their morphological characteristics. In this framework, the arrowheads were subjected to a comprehensive typological classification and evaluated through analogical comparisons with regard to their functional applications, morphological features, and formal attributes. Such typological analyses play a crucial role in understanding the offensive and defensive technologies of the Medieval period, providing valuable insights into the manufacturing techniques and practical uses of the artifacts. The Çobankale arrowheads were classified into two main types based on the cross-sectional shape of their shafts: flat-sectioned and quadrangular-sectioned examples. Flat-sectioned arrowheads likely offered specific aerodynamic and penetrative advantages when used with bows, whereas quadrangular-sectioned arrowheads appear to represent alternative functional approaches and usage techniques. Examples from both types, when considered alongside their stratigraphic and contextual information, contribute significantly to understanding Medieval military practices and weapon technologies in the region. Moreover, this classification allows for comparative analyses not only regarding functional performance but also with respect to technological and production aspects. In addition to typological studies, archaeometric analyses were carried out on the arrowheads. SEM (Scanning Electron Microscopy) and EDS (Energy-Dispersive Spectroscopy) techniques were employed to investigate the raw material composition and microstructural properties of the artifacts. These methods provide in-depth information about the manufacturing processes, the types of metal alloys used, and the processing techniques applied, thereby complementing the typological analyses with technological data. The obtained results offer critical insights into metallurgical procedures, such as hardening and shaping techniques, as well as the conditions to which the arrowheads were exposed during their practical use, including mechanical and environmental effects. Consequently, the Çobankale arrowheads have been evaluated both typologically and archaeometrically, producing a comprehensive study that illuminates the region’s Medieval military technology. This holistic approach not only enhances our understanding of the production and utilization of arrowheads but also establishes a solid dataset for future research on Medieval fortifications and weaponry in Anatolia. The study underscores the importance of integrating typological and scientific analyses to achieve a thorough understanding of archaeological materials, offering a valuable contribution to the broader field of Medieval military archaeology and technology studies.

Anahtar Kelimeler

• Çobankale
• Xerigordos
• Medieval Period
• Arrowhead
• Archaeometry

Destekleyen Kurum

ISTANBUL GELİSİM UNİVERSİTY Scientific Research Projects Coordination

Proje Numarası

SHIZ-2023-97

Teşekkür

The analysis of the arrowheads were supported by Istanbul Gelişim University with the BAP project numbered SHIZ-2023-97 and titled Military Equipment from Çobankale (Archaeo-Metallurgical Studies). The analysis were carried out at the Aluminum Testing, Training, and Research Center, Test-Analysis Laboratory of Fatih Sultan Mehmet Vakıf University.

Kaynakça

1. Acar, D. (2019). Dı̇vrı̇ğı̇ Kalesı̇ Kazısı Metal Buluntuları (2006-2018), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Sı̇vas Cumhurı̇yet Ünı̇versı̇tesı̇/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
2. Akçay, T. (2018). Olba’daki Ok Uçları Işığında Kentteki Askeri Hareketlilik Hakkında Düşünceler. Seleucia (8), 83-122.
3. Altınsapan, E., Gerengı̇, A. ve Meydan, P. (2015). Eskişehir Karacahisar Kalesi Kazısında Bulunan ve Form Veren Ok Uçları Üzerine Tipoloji Denemesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (3/13), 1-15.
4. Arslan, B., Aybek, S. ve Durak, E. (2015). Metropolis’de Bulunan Ok Uçları. MASROP E-Dergi, (9/12), 54-73.
5. Ashkenazi, D., Golan, O. ve Tal, O. (2013). An Archaeometallurgical Study of 13th-Century Arrowheads and Bolts from the Crusader Castle of Arsuf/Arsur, Archaeometry (55), 235-257.
6. Aygör, E. (2017). Konya Gevale Kalesi Kazılarında Bulunan Ok Uçlarının Değerlendirilmesi. MASROP E-Dergi (11/16), 7-24.
7. Aygör, E. (2018). Konya Gevale Kalesi 2016 Yılı Kazısında Bulunan Ok Uçları. Journal of Turkish Research Institute (62), 283-306.
8. Aygör, E., Kocabaş, M. ve Bayatlı, A. (2024). Konya Gevale Kalesi Kazılarında Bulunan Temrenlerin Arkeometalurjik İncelemeleri, Turcology Research, 80, 352-361.

9. Aytaç, İ. (2017). Harput İç Kalesi Kazıları 2015 Yılı Çalışmaları. 38. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 3, 563-579. Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
10. Baş, D. (2019). Edirne Arkeoloji Müzesi Metal Buluntuları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Trakya Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
11. Baykan, D. (2015), Nif Dağı Kazısı Karamattepe ve Ballıcaoluk’ta Bulunan Ok Uçları. MASROP E-Dergi (9/12), 1-40.
12. Baykan, D. (2016a). Allianoi’da Bulunan Ok Uçları. MASROP E-Dergi (10/14), 1-21.
13. Baykan, D. (2016b). Nif Dağı Başpınar Kazılarında Ele Geçen Ok Uçları. MASROP E-Dergi (10/14), 1-62.
14. Bozer, R., Yavaş, A. ve Güder, Ü. (2020). Arrowheads (Temren) Found from the Exacavations at the Sultan Giyaseddin Keyhüsrev-II Caravanserai in Eğirdir, Isparta. Sanat Tarihi Dergisi (29/2), 333-369.
15. Campbell, D. B. (2005). Ancient Siege Warfare Persians, Greeks, Carthaginians and Romans 546-146 BC. Oxford: Osprey Publishing.
16. Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-13th Century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
17. Coulston, J. C. (1985). Roman Archery Equipment, The Production and Distribution of Roman Military Equipment, BAR 275, (M. C. Bishop Ed.), 220-366. Oxford: British Archaeological Reports.
18. Dell’ Era, F. (2012). Small finds from Zeytinli Bahçe-Birecik (Urfa), Byzantine Small Finds in Archaeological Contexts, BYZAS 15, (B. Böhlendorf-Arslan & A. Ricci Ed.), 393-406. İstanbul: Ege Yayınları.
19. Demirer, Ü. (2013). Kibyra Metal Buluntuları, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Akdeniz Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
20. Durma, F. (2019). Zerzevan Ok Uçları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Dicle Üniversitesi//Sosyal Bilimler Enstitüsü, Diyarbakır.
21. Durukan, A. ve Has, A. C. (2020). Pisidia Bölgesindeki Karadiğin Tepesinden Ok ve Mızrak Uçları. Amisos (5/9), 402-412.
22. Ekmekçi, M. U. (2024). İznik İstanbul Kapı: Roma Takı’ndan Bizans Kapısı’na Mimaride Dönüşüm, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Uludağ Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
23. Enez, A. (2019), Küçükçekmece Göl Havzası (Bathonea) Metal Buluntuları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Trakya Üniversitesi/Sosyal Bilimler Üniversitesi, Edirne.
24. Erol, A. F. ve Yıldırım, E. (2016). Fatsa Cıngırt Kayası Kazısında Bulunan Ok Uçları. Arkeoloji ve Sanat (153), 133-148.
25. Farı̇s, N. A. ve Elmer, R. P. (1945). Arab Archery: An Arabic Manuscript of about AD 1500. New Jersey: The Princeton Press.
26. Güder, Ü. (2015). Anadolu’da Ortaçağ Demir Metalürjisi: Kubad Abad, Samsat, Kinet Höyük, Hisn Al-Tinat ve Yumuktepe Kazı Buluntuları, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi/Sosyal Bilimler Üniversitesi, Çanakkale.
27. Güder, Ü. (2017). Ortaçağ Demir Temren Örneklerinin Sertlik Değerleri ve Sertleştirme Yöntemleri, MASROP E-Dergi (10/8), 18-25.
28. Güder, Ü., Taşan, C. C. ve Yavaş, A. (2018). Multi-phase microstructures in Anatolian Seljuks iron-steel objects: classification and production techniques, Archeologické rozhledy (LXX–2018), 483-493.
29. Güder, Ü., Yavaş, A. ve Yalçın, Ü. (2015). Anadolu Selçuklu Dönemi Demir Aletlerinin Üretim Yöntemleri, Journal of Turkish Studies (10/9), 193-212.
30. İnalcık, H. (1997). Osman Gazi’nin İznik Kuşatması ve Bafeus Muharebesi, Osmanlı Beyliği (1300-1389), (E. Zachariadou Ed.), 78-106. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
31. İnanan, F. ve Seçkin, S. (2021). Yalova, Çobankale Kazısı Sırlı Seramik Buluntuları: İlk Gözlemler. Cedrus (9), 437–458.
32. İnanan, F. ve Seçkin, S. (2023). Yalova, Çobankale Kazıları 2019 Sezonu Bizans Sırlı Seramik Buluntuları. Art-Sanat (20), 181-225.
33. Kanı̂ Bey, M. (2010). Telhîs-i Resailat-ı Rumat (Okçuluk Kitabı). İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti.
34. Köroğlu, G. ve Seçkin, S. (2023). Yalova/Çobankale Kazısından İki Kutsal Ekmek Mührü. Art-Sanat (20), 355-376.
35. Kurt, M. (2018). Bı̇zans Askerı̇ Teçhı̇zatı: Amorı̇um’da Bulunan Savaş Malzemelerı̇, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Anadolu Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
36. Latham, D. J. ve Paterson, F. W. (1970). Saracen Archery: An English Version and Exposition of a Mameluke Work on Archery (A.D. 1368). London: The Holand Press.
37. Miller, R., McEwen, E. ve Bergman, C. (1986). Experimental Approaches to Ancient Near East Archery. World Archaeology, Weaponry and Warfare (18/2), 178-195.
38. Oransay, B. S. A. (2006), Arykanda Antik Kentinde 1971-2002 Kazı Sezonlarında Ele Geçen Madeni Buluntular ve Madencilik Faaliyetleri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
39. Palalı, M. (2021). Karacahı̇sar Kalesı̇’ndekı̇ Küçük Eserler (2011-2014 Kazı Sezonu), Fetih ve Medeniyet Dergisi, T.C. Eskişehir Valiliği Şehir ve Değer Araştırmaları Dergisi (1/1), 22-29.
40. Sayın, E. ve Seçkin, S. (2023). Çobankale’den Enkolpion Röliker Haçlar. Art-Sanat (20), 505–530.
41. Seçkin, S. (2018). Tarihsel Süreçte Yalova/Altınova Çobankale, Cedrus (VI), 535-553.
42. Seçkin, S. (2021). Yalova/Altınova Çobankale’de Yapılan Çalışmalar Hakkında İlk Değerlendirmeler, 24. Uluslararası Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı, (E. Kavalçalan Ed.), 602-618, Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Yayınları.
43. Seçkin, S. (2022). Yalova/Altınova Çobankale Kazısı 2019-2020 Yılı Çalışmaları, 2019-2020 Yılı Kazı Çalışmaları, Cilt 4, (A. Özme Ed.), 167-176, Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
44. Seçkin, S. ve Doğan, T. Yalova/Altınova Çobankale’nin İnşa Tarihi Hakkında Tespitler, Yalakova’dan Yalova’ya: Prof. Dr. Halil İnalcık Anısına Yalova Tarihi Araştırmaları, (H. Karabağ Ed.), 62-75, Bursa: Gaye Kitabevi.
45. Starley, D. (2005). What’s the point? A metallurgical insight into medieval arrowheads, De Re Metallica: Uses of Metal in the Middle Ages, AVISTA Studies in the History of Medieval Technology, Science and Art, Vol 4, (R. Bork Ed.), 207-218), Aldershot: Ashgate Press.
46. Stiebel, D. G. ve Magness, J. (2007). The Military Equipment From Masada, Masada VIII The Yigael Yadin Excavations 1963–1965 Final Report. (J. Aviram vd., Ed.), 1-94. Jerusalem: Israel Exploration Society ve Hebrew University of Jerusalem.
47. Tekinalp, V. (2005). Minnetpınarı: Doğu Kilikya’da Bir Ortaçağ Yerleşimi, Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi, Arkeolojik Kurtarma Kazıları Proje Dokümanları: 7, Ankara: Gazi Üniversitesi Arkeolojik Çevre Değerleri Araştırma Merkezi.
48. Tırpan, A. ve Söğüt, B. (2010). Lagina, Börükçü, Belentepe ve Mengefe 2008 Yılı Çalışmaları. 31. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt 3 (s. 505-527). Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
49. Türktüzün, M., Oransay, A. ve Ünan, S. (2016). Kütahya Müzesi Müdürlüğü Kurtarma Kazılarında Ele Geçen Ok Uçları. MASROP E-Dergi (10/14), 1-34.
50. Ureche, P., (2013). The Bow and Arrow During the Roman Era. Ziridava Studia Archaeologica (27), 185-301.
51. Waldbaum, J. (1983). Metalwork from Sardis. Cambridge: Harvard University Press.
52. Yavaş, A. (2012). First Records on Anatolian Seljuk Arrowheads (In The Light Of Kubad-Abad Palace Specimens). Uluslararası Hakemli Akademik Sosyal Bilimler Dergisi (3/4), 119-145.
53. Yavaş, A. (2016). Samsat Höyük Ortaçağ Temrenleri Konusunda İlk Tespitler. MASROP E-Dergi (10/14), 1-53.
54. Yavaş, A. (2019). Ortaçağ’da Hurda Demir Kullanımı. USAD (10), 21-50.
55. Yavaş, A. (2020). Ortaçağ Temrenleri: Anadolu Ortaçağı’nın 9-13.Yüzyıl Temren Teknolojisi Üzerine Kronolojik, Morfolojik, Terminolojik, Tipolojik ve Metalürjik Bir Değerlendirme. Ankara: TÜBA (Türkiye Bilimler Akademisi) Yayınları.
56. Yavaş, A. (2023). An Evaluation of Anatolian Seljuk Arrowheads (Temrens). ASSOS İnsan ve Toplum Bilimlerinde Araştırmalar Dergisi (1/1), 9-19.
57. Yavaş, A., Demirel Gökalp, Z., Güder, Ü. ve Kurt, M. (2018), Amorium Kazılarında Bulunan Bir Grup Okucu. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi (23), 179-209.
58. Yıldırım, E. (2017). Ordu/Fatsa Cıngırt Kayası Kazısı 2012-2014 Sezonu Metal Buluntuları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
59. Yıldırım, E. Stratonikeia Metal Buluntuları (1977-2018 yılları), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Gazi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
60. Yücel, Ü. (1999). Türk Okçuluğu. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.