Görünürlüğün İnşası: 19. Yüzyıl Osmanlı Dünyasında Sosyal Tabakalaşma ve Cinsiyet Sorunlarının Göstergesi Olarak Or Hadaş Sinagogu

Öz

Bu makale, Or Hadaş Sinagogu’nu; 19. yüzyıl Osmanlı Yahudi toplumundaki toplumsal cinsiyete dayalı dışlanma ve sosyal tabakalaşma süreçlerinin, imparatorluğun modernleşme hamleleri aracılığıyla nasıl görünür hale geldiğini ortaya koyan mimari bir kanıt olarak analiz etmektedir. Çalışma, bu marjinalleşmenin yalnızca imparatorluk koşullarının bir ürünü olmadığını, önemli ölçüde cemaat içi dinamikler tarafından şekillendirildiğini savunmaktadır. Makale, Doğu Avrupa’daki pogromlardan kaçarak Osmanlı topraklarına göç eden ve birçoğu kadın olan Yahudilere odaklanmaktadır. Özellikle savaşlar ve pogromlar sırasında eşlerini kaybeden veya aguna statüleri nedeniyle yeniden evlenmelerine izin verilmeyen Aşkenaz kadınları, cemaat yapılarından dışlanır ve birçok durumda hayatta kalma mücadelesi olarak fuhşa itilir. Bir diğer grubu dünyanın çeşitli bölgelerine gitmek için iyi bir yaşam vaadiyle kandırılan, ancak İstanbul›da tutulan kadınlar oluşturur. Çalışma kapsamında Osmanlı arşivlerinde yapılan inceleme, binanın orijinal çizimleri ile mevcut durumu arasında bir tutarsızlık olduğunu ortaya koymaktadır. Yapı tam olarak ilk planlara göre inşa edilmemiş olmakla birlikte, çok işlevli bir odak noktası olarak planlanması geleneksel cemaat yapısına ilişkin niyetlere dair bir görünüm yansıtmaktadır. Yapının tasarımı ve inşası arasındaki bariz farklardan hareketle bu çalışma, bizzat Yahudi cemaati tarafından belirlenen sosyal ve ahlaki sınırların inşaatı şekillendirdiğini öne sürmektedir; spesifik olarak bu yapıda tasarımcılar, balkon katını kaldırarak mimaride geleneksel Ortodoks düzeninden ayrışırlar. Bu değişiklik, kat seviyelerinin birleştirildiği cepheye de yansır. Cemaat içi dinamikleri dışa vuran sinagogun başlı başına mevcudiyeti, on dokuzuncu yüzyıl dönüşümlerinin daha önce gizli kalmış dini dinamikleri kentsel doku aracılığıyla gün ışığına çıkardığı bir Osmanlı modernleşmesi anlatısı işlevi görür. Ayrıca, Or Hadaş Sinagogu, sosyo-ekonomik olarak marjinalleşen bireyler için kutsal bir mekana ve cinsiyetlendirilen toplumsal bölünmelerin somut tanığı haline dönüşür. Böylelikle yapı, cemaat esaslı dışlanma, kentsel görünürlük ve Osmanlı modernleşme süreçlerinin kesişimini okunabilir kılarak, içeride üretilen eşitsizliklerin mekânsal bellekte nasıl somutlaştığını açığa çıkarır. Sonuç olarak; kâğıt üzerindeki ilk tasarımından günümüze Or Hadaş, belirli bir grubun Osmanlı modernleşmesi yardımıyla görünürlüğünü nasıl inşa ettiğini yansıtırken; kültürel miras çalışmaları alanında bugüne kadar nelerin değer görmeye layık bulunmadığının bir kanıtı haline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Or Hodaşh Sinagogu
• Yahudi Çalışmaları
• Sinagog Mimarisi
• 19.yy Çalışmaları
• Kadın Çalışmaları
• Or Hadaş Sinagogu
• Osmanlı Modernleşmesi
• Yahudi Cemaati
• Cinsiyet Temelli Dışlanma
• Toplumsal Tabakalaşma

Building Visibility: The Or Hadash Synagogue as Evidence of Social Stratification and Gendered Issues in 19th Century Ottoman Realm

Öz

This article analyzes the Or Hadash Synagogue as architectural evidence, revealing how gendered exclusion and social stratification within the nineteenth-century Ottoman Jewish community became visible through the empire’s modernization acts. This marginalization was significantly shaped by internal communal dynamics rather than just imperial conditions. The study focuses on marginalized Jewish women—particularly Ashkenazi widows, those with agunah status, and trafficked individuals—who were excluded from communal structures and often pushed into prostitution for survival. Ottoman archives reveal a discrepancy between the building’s original drawings and its current state. The study proposes that social and moral boundaries established by the Jewish community shaped its construction; specifically, designers departed from a traditional Orthodox layout by removing the balcony level, merging the facade’s floor levels. By manifesting these internal dynamics, the synagogue’s form serves as a narrative of Ottoman modernization, bringing obscured religious dynamics to light through the urban fabric. Thus, Or Hadash becomes a sacred space for marginalized individuals and a material testimony to gendered and social divisions. It makes the intersection of communal exclusion, urban visibility, and modernization processes legible, showing how internally produced inequalities materialize across spatial memory. Ultimately, Or Hadash reflects how a specific group constructed its visibility, becoming a testament to what cultural heritage studies have long considered ‘undeserving of value’.

Anahtar Kelimeler

• Or Hodash Synagogue
• Jewish Studies
• Synagogue Architecture
• 19th Century Studies
• Women's Studies
• Or Hadash Synagogue
• Ottoman Modernization
• Jewish Community
• Gendered Exclusion
• Social Stratification

Kaynakça

1. Acar, İ. (2002). Osmanlılarda Zina Suçu ve Cezası. Türkler, C.10, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, s.83-88.
2. Archives of AIU (Alliance Israélite Universelle) (1890). “A letter of Aron Halévy to the Alliance School in France”. March 12.
3. Arslantaş, N. (2001). Ortaçağ’da İki Yahudi Seyyahın Avrupa, Asya ve Afrika Gözlemleri Tudela’lı Benjamin&Rabinson’lu Petachia. Istanbul: Kaknüs Yayınları.
4. Aydın, Hazan. (2024), Aguna: Evliliğine Zincirlenmiş Kadın. Dinler Tarihi 1/1, s. 26-51. https://izlik.org/JA48UT69CB
5. Ayışığı, M. (2022). II. Meşrutiyet Döneminde İstanbul’da Fuhuş ve Zührevi Hastalıklarla Mücadele. Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti, 3.Cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, s. 1075-1096.
6. Bali, R. N. (n.d) Yirminci Yüzyılın Başlarında İstanbul’un Fuhuş Âleminde Yahudilerin Yeri, 1-37, www.rifatbali.com/images/stories/dokumanlar/mahrem3.pdf. Last Visit: 03.04.2025.
7. Bali, R. N. (2008). The Jews and prostitution in Constantinople, 1854-1922 Istanbul: Isis Press.
8. Baturayoğlu Y. D. N., & Ersen, P. D. A. (2009). 19. Yüzyılın Sonu ve 20. Yüzyılın Başında İstanbul’da Yapı Dış Cephelerinde Kullanılan Yapay Taşların Mimari Değerlendirmesi. 1. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 1(2), s. 21-31. https://izlik.org/JA42NX62BC

9. Benbassa, E. & Rodrigue, A. (1995). The Jews of the Balkans: The Judeo-Spanish Community, 15th to 20th Centuries. Oxford: Blackwell.
10. Bristow, E. (1983). J. Prostitution and Prejudice The Jewish Fight Against White Slavery 1870-1939, New York: Schoken Books.
11. Bulunur, K.İ. (2024).Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi’nde Galata. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 11 (2), s.370-403. https://doi.org/10.16985/mtad.1536660.
12. Çelebi, E. (1996). Evliya Çelebi Seyahatnamesi. (Haz. Y. Temelkuran ve N. Aktaş), İstanbul: Birleşik Yayıncılık.
13. Cohen, S. (1914). Report of an Enquiry Made in Constantinople on Behalf of the Jewish Association for the Protection of Girls and Women. London: Jewish Association for the Protection of Girls and Women
14. Dişli, G., & Özcan, Z. (2020). A Comparative Research on Space of Women in Prayer Place Interiors of Celestial Religions: Cases from Istanbul. Gazi University Journal of Science, 33(2), s.279-295.
15. Frayman, E. (2000). Ashkenazi Jews in the Ottoman Empire and the Ashkenazi Synagogues of Istanbul.İstanbul: Gözlem Yayınevi.
16. Galanté, A. (1937). Histoire des Juifs d’Anatolie. Istanbul: M. Babok.
17. Gökcen, A. (1989). Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Kanunları ve Bu Kanunlardaki Ceza Müeyyideleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
18. Güleryüz N. (2004). Sinagoglar. Geçmişten Günümüze Beyoğlu, İstanbul, İstanbul Belediyesi Yayınları, s.539-546.
19. Güleryüz N. (2018). Tarih Boyunca Trakya ve Anadolu’da Yahudi Yerleşim Yerleri, İstanbul: Gözlem Yayınları.
20. Güleryüz, N. (1994). Yahudiler. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları,s. 403-408.
21. Karmi, Ilan. (2019). The Jewish Community of Istanbul in the Nineteenth Century. New Jersey: Gorgias Press.
22. Karpat, K. (1985). The Population and the Social and Economic Transformation of Istanbul: The Ottoman Microcosm. Ottoman Population:1830-1914 Demographic and Social Characteristics, Medison: The University of Wisconsin Press.
23. Kırlı, E. (2010). .Tanzimat Sonrası Fuhuş Hadisesine Yaklaşımda Yaşanan Değişim. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (12), s. 39-51. https://izlik.org/JA67CX62LR
24. Köse, O. (2007). XVIII. Yüzyıl Sonları Rus ve Avusturya Savaşları Esnasında Osmanlı Devleti’nde Bir Uygulama: İstanbul’daFuhuş ve İçki Yasağı. Turkish Studies, 2 (1), 108-113.
25. Mustafa, S. N. (2022). “Immorals” in Ottoman Society: Genealogy of the Ottoman Morality Discourse in Late Nineteenth-Century. Düşünce Ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, (6), s.1-25. https://doi.org/10.55796/dusuncevetoplum.1127356.
26. Nahum, H. (2000). İzmir Yahudilieri 19.20.yy, (Çev. Halil Berktay), İstanbul: İletişim Yayınları.
27. Özbek, M. (2010). The Regulation of Prostitution in Beyoğlu (1875-1915). Middle Eastern Studies.46 (4), s.555-568.
28. Özkan Altınöz, M. (2015). The Tofre Begadim and the Non-Muslim Policy of the Ottoman Empire in the 19th Century. Sacred Precincts: Non-Muslim Religious Sites in Islamic Territories, (Ed. M. Gharipour), Netherlands: Brill Publisher, s.334-352.
29. Özkan Altınöz, M. (2017). The Ottoman Jews of 19th-century Istanbul and the Socio-cultural Foundations of the Yüksek Kaldırım Ashkenazi Synagogue. Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design, and Identity, (Ed. M. Gharipour), Edinburgh: Edinburgh University Press, s.145-160.
30. Rodrigue, Aron (1990). French Jews, Turkish Jews: The Alliance Israélite Universelle and the Politics of Jewish Schooling in Turkey, 1860–1925. Bloomington: Indiana University Press.
31. Sarıkaya, M. Z. (2023). Osmanlı Devleti’nde Yen Bir Yapılanma: Tanzimat Fermanı. Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi. (100. Yıl Özel Sayısı), s.60-91.
32. Shaw, S. J. (1991). The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic. London: Macmillan.
33. Stein, S.A. (2004). Making Jews Modern: The Yiddish and Ladino Press in the Russian and Ottoman Empires. Bloomington: Indiana University Press.
34. Sur, S. (2025). Construction Materials And Technologies In The First National Architecture Movement: Bridging Tradition And Modernity. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi 42(1), s. 101–124. handle.net.
35. Telci Özbek, M. (2016). Haneyle Sokağın Sınırında: 1900’ler Başı İstanbul’unda Hizmetçi Kadınlar, Emek ve Cinsellik. Toplumsal Tarih, (269), s.52-56.
36. Toprak, Z. (1987). İstanbul’da Fuhuş ve Zührevi Hastalıklar 1914-1933. Tarih ve Toplum, 7 ( 39), s.31-40.
37. Toprak, Z. (1993). Fuhuş - Osmanlı Dönemi. Cilt 3, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, s.342-345.
38. Türkoğlu, İ. (2001). Yüksek Kaldırım Aşkenaz Sinagogu: Mimari Bir Değerlendirme . (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
39. Ünal, N. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’da Yahudi Kadınları. Journal of History School (JOHS), 10 (XXIX), s.153-179.
40. Von Hammer, J. (1986). Osmanlı Devleti Tarihi. Vecdi Bürün (Çev. Vecdi Bürün), C . 12, 33, İstanbul: Üçdal Neşriyat.
41. Wyers, M. D. (2017). Selling Sex in Istanbul. Selling Sex in the City: A Global History of Prostitution, 1600s–2000s. Leiden, (Ed. Magaly Rodríguez García vd.), Leiden: Brill, s.278-305. https://doi.org/10.1163/9789004346253_012
42. Yetkin, A. (2011). II. Meşrutiyet Dönemi’nde Toplumsal Ahlâk Bunalımı: Fuhuş Meselesi. Tarihin Peşinde (31), s.275-307.
43. Yetkin, A. (2013). Osmanlı Devleti’nde Hukuk Devleti’nin Gelişim Süreci. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(24), s.381-413.
44. Zeybek, N.; Kara, K. (2005). Osmanli Tarihi. Istanbul: Boyut Yayinlari.
45. Republic of Türkiye Directorate of State Archives, Ottoman Archives: BOA 1646 76; BOA: 1288 – 24 /H-28-08-1312, BOA 2662 - 57/H-29-06-1313; BOA 34 – 15/ H-01-02-1317; BOA 18 - 36 / H-02-09-1313, BOA 756 - 56657/H-10-10-1313; BOA 34 - 15 B.O.A. 756 – 56657; BOA 2274 - 96 H-19-07-1317.