Visual Elements in Arabic Script Books Printed in Europe in the 15th and 16th Centuries

Öz

The invention of the printing press in mid-fifteenth-century Europe marked a profound transformation in the history of written communication and intellectual culture. With the shift from manuscript to print, the mechanical reproduction of texts began to replace the laborious process of hand-copying, making books more widely available than ever before. This development, situated within what historians term Early Modern Europe, gave rise to the first printed books known as incunabula -from the Latin for “cradle”- a term that metaphorically captures the formative stage of European print culture. During this period, the number of books produced grew exponentially, granting broader access to written knowledge and reshaping education, scholarship, and cultural exchange. The humanist movement, which emphasized the revival of classical learning and linguistic diversity, further accelerated the production of texts in various European and Eastern languages. While Latin remained the primary language of scholarship, European printers, motivated by economic interests, religious ambitions, and intellectual curiosity, also turned to the printing of books in Oriental languages. Among these, Arabic and Ottoman Turkish held particular significance for both missionary and academic purposes. However, printing in Arabic script posed major technical and aesthetic challenges. The cursive and context-sensitive nature of the script required specially designed types, complex ligatures, and expert craftsmanship, often resulting in high production costs and limited output. Despite these obstacles, several presses in cities such as Rome, Venice, and Medici Press in Florence undertook experiments in Arabic-script printing during the sixteenth century. This study examines early printed books produced in Arabic and Ottoman Turkish from the invention of the printing press until the end of the sixteenth century. It first introduces the main catalogues and bibliographic databases that document early European prints, providing a framework for understanding the historical and material conditions of early printing. The article then focuses on the emergence of Arabic-script printing in Europe, outlining its technological limitations, the typographic innovations developed to address them, and the cultural contexts in which these publications were produced. The central concern of the research is the use of visual elements in Arabic-script printed works during this early period. The study aims to shed light on the forms and functions of these images within the broader context of print culture. Based on archival and bibliographical analysis, twenty Arabic-script books have been identified as having been printed in Europe before 1600, six of which contain visual components. These include illustrations, front-page ornamentations, chapter-head decorations, and rubrication—the embellishment of initial letters with color or ornament. Each category is examined in terms of its thematic content, technical execution, stylistic lineage, and intended communicative or decorative purpose. The findings suggest that the visual vocabulary of these early Arabic-script prints reflects a transitional phase between manuscript illumination and typographic design. The persistence of manuscript aesthetics within the printed medium demonstrates the slow and negotiated adaptation of Eastern calligraphic and decorative traditions to the mechanical logic of Western printing. By analyzing these hybrid forms, the study contributes to understanding the visual and cultural dimensions of early Arabic-script printing in Europe and highlights the broader intersections between Islamic and European art traditions during the Early Modern period.

Anahtar Kelimeler

• Early Modern Europe
• Printing History
• Arabic-Script Printing
• Incunabula
• Visual Elements.
• Visual Elements

15 ve 16. Yüzyıllarda Avrupa’da Basılan Arap Harfli Kitaplarda Görsel Unsurlar

Öz

Avrupa’da matbaanın icat edilmesi ile 15. yüzyılın ortalarından itibaren yazılı metinlerin çoğaltılması matbaalar aracılığıyla yapılmaya başlanmıştır. Bilindiği gibi bu döneme Erken Modern Avrupa denilmektedir. Bu dönemde basılan kitaplar için Latince “incunabula/inkunabel” (Beşik Devri) kavramı kullanılmaktadır. Bu yıllar arasında insanlar, çok sayıda ve çeşitte belgeye erişim sağlamış, kitap sayısında ciddi bir artış olmuştur. Eğitim, düşünce ve kültürel yaklaşımlar da bu artıştan pozitif olarak etkilenmiştir. Avrupa’daki Hümanizmin de etkisiyle farklı dillerde basılan kitaplar bunun en iyi örneklerindendir. Avrupalı matbaacıların ekonomik, dini, kültürel ve siyasi sebeplerle birçok defa doğu dillerinde kitapları bastığı bilinmektedir. Bu çalışmada matbaanın icadından 16. yüzyılın sonuna kadar Erken Modern Avrupa’da Osmanlı Türkçesi ve Arapça olarak basılmış matbu eserlerde kullanılan görseller ele alınmıştır. Arap harfli baskının ilk yüzyılında eserlerde kullanılan görsel unsurların mahiyetine ışık tutulması amaçlanmaktadır. Söz konusu tarihler arasında Arap harfli olarak toplamda 20 kitabın basıldığı tespit edilmekle beraber bunlardan 6 tanesinde görsel unsurların yer aldığı belirlenmiştir. Resim, ilk sayfa tezyinatı, bölüm başı kompozisyonları ve rubrikasyon olarak adlandırılan ilk harf süslemeleri bu kapsamda ele alınmış olup bu görseller; konuları, teknik özellikleri ve kullanım amaçları üzerinden değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Erken Modern Avrupa
• Matbaa Tarihi
• Arap Harfli Baskı
• İnkunabel
• Görsel Unsurlar

Kaynakça

1. Acaroğlu, T. (1986). Dünyada Basılan ilk Türkçe Kitap. Belleten 50(197), 507-530. Doi: 10.37879/belleten.1986.507.
2. Austrian National Library. (t.y). Austrian National Library. URL: https://www.onb.ac.at/en/ [Erişim Tarihi: 26.04.2025]
3. Binark, İ. (1977). Türkiye’ye Matbaanın Geç Girişinin Sosyal- Psikolojik Sebepleri. Türk Kütüphaneciliği 26(1), 23-47.
4. Boz Özdemir, F. (2024). Osmanlı Dönemi Matbu Kitaplarda Resim Kullanımı 1729-1850. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları.
5. Cameron, E. (1999). Early Modern Europe: An Oxford History. Oxford University Pres.
6. Çetinkaya, N. (2011), Matbaanın Osmanlı Eğitin Tarihindeki Yeri ve Önemi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Selçuk Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
7. Clemens, R. ve Graham, T. (2007). Introduction to Manuscript Studies. New York: Cornell University Press.
8. Ducène, J.C. (2006). Le Hortus rerum mirabilium (Rome 1584-1585): une cosmographie arabe oubliée. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 156(1), 81-329.

9. Eisenstein, E. L. (2024). Erken Modern Avrupa’da Matbaa Devrimi. (H. Çalışkan, Çev.) İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
10. Erdem, Y. (1995). Avrupa’da Arap Harfleriyle Basılan Arapça ve Türkçe Kitaplar. Kebikeç 1(2), 173-218.
11. Folger Shakespeare Library. (2025). “Digital Collections” Folger Shakespeare Library. URL: https://digitalcollections.folger.edu/incunabula [Erişim Tarihi: 26.04.2025]
12. Hitti, P. K. (1942). The First Book Printed in Arabic. The Princeton University Library Chronicle, 4(1), 5-9. URL: https://www.historyofinformation.com/detail.php?entryid=402 [Erişim Tarihi: 13.04.2025]
13. İnce, Y. ve Akça, B. (2017). Osmanlı Döneminde Latin Harfleriyle Türkçe Yazılan Eserler ve Yazarları, Erdem (73), 5-42. Doi: https://doi.org/10.32704/erdem.471084.
14. Incunabula Glossary. (2025). “Kolophon”. Incunabula Glossary. URL: https://www.ndl.go.jp/incunabula/e/glossary/index.html#glo_06 [Erişim Tarihi: 26.04.2025]
15. Incunabula Glossary. (2025). “Rubrication”. Incunabula Glossary. URL: https://www.ndl.go.jp/incunabula/e/glossary/index.html#glo_12 Erişim Tarihi: [26.04.2025]
16. Kahya, E. (2001). el-Kānûn fi’t-Tib. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 24, s. 331-332). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
17. Krek, M. (1979). The Enigma of The First Arabic Book Printed from Movable Type. Journal of Near Eastern Studies 38(3), 203-212.
18. Kut, T. ve Türe, F. (1996). Yazmadan Basmaya: Mütefferika, Mühendisane, Üsküdar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
19. Labarre, A. (1994). Kitabın Tarihi. (G. Üstün, Çev.) Ankara: İletişim Yayınları.
20. Lunde, P. (1981). Arabic and the art Pirinting. Saudi Aramco Worl Magazine.
21. Malesevic, F. (2024), Libraries from the Middle Ages to the Renaissance. Encyclopedia os Libraries, Librarianship and Information Science, 1-8. Doi: https://doi.org/10.1016/B978-0-323-95689-5.00231-5.
22. Özel, A. (1992). Behcet’ül Fetâvâ. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 5, s. 346). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
23. Patton, M. (2015). The Early History of Arabic Printing in Europe. Journal of The History of Ideas Blog. URL: https://www.jhiblog.org/2015/04/15/the-early-history-of-arabic-printing-in-europe/#:~:text=The%20first% [Erişim Tarihi: 24.01.2025]
24. Reimann, C. (2021). Ferdinando de’ Medici and the Typographia Medicea. (N. Lamal, J. Cumby, ve H. J. Helmers, Ed.), Print and Power in Early Modern Europe (1500–1800) içinde (220-238). Brill.
25. Salgın, A. (1956). Matbaacılığın ilk ürünleri: İnkunabeller. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni 5(3), 191-200.
26. Şeşen, R. (2000). İdrîsî, Şerif. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 21, s. 493-495). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
27. Şirinov, A. (2012). Tûsî, Nasîrüddin. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 41, s. 437-442). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
28. Tez, Z. (2008). Kağıdın ve Matbaanın Kültürel Tarihi. İstanbul: Doruk Yayınevi.
29. The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2025). “Incunabula”. Encyclopaedia Britannica. URL: https://www.britannica.com/topic/incunabula [Erişim Tarihi: 26.04.2025]
30. Tokadî, M. (2018). Tahbizü’l Mathun / El Kanun Fit Tib Tercümesi Cilt 1). (M. Koç, Çev.) İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
31. Tosun Durmuş, B. (2017). Matbaa Teknolojisinin Osmanlı Devleti’ne Giriş Koşulları ve Tartışmalar. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 5(2), 950-968. Doi: https://doi.org/10.19145/e-gifder.285754.
32. Imprimerienationale.fr. (2025). Boîte de poinçons typographiques : arabe des Quatre Évangiles corps 30. Atelier du Livre d’art & de l’Estampe. URL: https://www.imprimerienationale-patrimoine.fr/ark:/55748/00267 [Erişim Tarihi: 04.07.2025]
33. Digitale.de. (2025). Kitāb Ṣalāt as-sawāʿī. Münchener Digitalisierungszentrum Digitale Bibliotek. URL: https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00089768?page=2,3 [Erişim Tarihi: 21.01.2025]
34. Archive.org. (2025). Psalterium, Hebraeum, Graecum, Arabicum [et] Chaldaeum, Cum Tribus Latinis Interpretationibus Et Glossis. Internet Archive. URL: https://archive.org/details/psalterium-hebraeum-graecum-arabicum-et-chaldaeum-cum-tribus-latinis-interpretat/page/n11/mode/2up?view=theater [Erişim Tarihi: 22.01.2025]