Elazığ / Harput Hoca Hasan Hamamı ve Çinileri

Öz

Hoca Hasan Hamamı, Elâzığ’ın eski yerleşim yeri olan Harput’ta yer almaktadır. Mülkiyeti Elâzığ Belediyesi’ne ait olan hamam, 2016 yılında Elâzığ Müzesi denetiminde restorasyon projesine yönelik temizlik ve sondaj kazısına gidilmiştir. Restorasyon projeleri onaylanan eserin 2021 yılında ise restorasyonuna başlanmıştır. Uygulama aşamasında kazı çalışmalarına tekrar başlanmıştır. Kazı çalışmaları sırasında, sıcaklık mekânına göre dört köşe halvet hücreli olarak projesi onaylanan hamamın, kuzeybatıya doğru genişlediği anlaşılmış ve 4 halvet hücresine ek olarak bir halvet odası ile serinlemek için kullanılan sekilerin de olduğu hamama bağlı yeni birimler ortaya çıkarılmıştır. Yeni tespiti yapılan bu kuzeydoğudaki halvet hücresinin doğu, batı ve kuzey duvarının zeminden yaklaşık 150 cm yüksekliğe kadar çinilerle kaplı olduğu görülmüştür. Duvardaki çini panoların, alt ve üst kısımları dikdörtgen bordürlerle sınırlandırılmış ve belirli ölçülerde ana levhaların düzenli yerleşimiyle ana kompozisyonun oluşturulduğu anlaşılmıştır. Üç duvarda tasarım düzenine göre toplam 105 çini levha bulunması gerekirken, kazılarda sınırlı sayıda ana levha, bordür ve çok sayıda parça ele geçirilmiştir. Çinilerin hamuru 1,5 cm kalınlığında, ince elenmiş ve sık dokulu olup rengi Munsell kataloğuna göre çok soluk kahverengi olarak tanımlanmıştır. Renk paletinde mavi-beyaz, yeşil ve siyahın yanı sıra Klasik Osmanlı dönemine özgü kırmızı tonları yer almakla birlikte, burada kullanılan kırmızı özgün mercan tonundan ziyade daha soluk ve kiremit tonlarına yakındır. Bu durum yerel üretim özelliklerine işaret etmektedir. Ayrıca çinilerde renk solmaları, desen taşmaları ve yoğun sır çatlakları gözlemlenmiştir. Bu özellikler hem üretim kalitesiyle hem de uzun süre nemli toprak altında kalmalarıyla ilişkilendirilmektedir. Bu çalışmada ele alınan hamam ve çinileri, bölgede çinileri yerinde (in situ) tespit edilen ilk çinili hamam örneği olması nedeniyle büyük önem taşımaktadır. Burada, hamamın mimari açıdan yeniden tanımlanması ve değerlendirilmesi ile birlikte, ortaya çıkan çini buluntularının sanat tarihindeki yeri ve öneminin ortaya konulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Harput
• Hamam
• Çini
• Hoca Hasan
• Hamam Müzesi

Elazığ / Harput Hoca Hasan Bath and Tiles

Öz

The Hoca Hasan Bathhouse is located in Harput, the historic settlement of Elazığ. The bathhouse, which is owned by the Elazığ Municipality, was officially registered by the relevant council in 1985. In 2016, cleaning operations and trial excavations were carried out under the supervision of the Elazığ Museum as part of the restoration project. The restoration plans were approved by the relevant council in 2017, and restoration work on the structure commenced in 2021. During the implementation phase, excavation and cleaning works were resumed. In the course of these excavations, it was determined that the bathhouse whose project had been approved as a four-iwan (four-cornered) scheme with private halvet cells arranged around the hot chamber extended further to the northwest. In addition to the four halvet cells, new associated units were identified, including an additional halvet room and raised platforms (sekis) used for cooling. It was observed that the east, west, and north walls of this newly identified halvet cell to the northeast were clad with tiles up to approximately 150 cm above floor level. The tile panels on the walls were found to be framed by rectangular borders at the lower and upper sections, and that the main composition was formed through the orderly arrangement of principal panels of consistent dimensions. Although a total of 105 tile panels should be present on the three walls according to the design scheme, only a limited number of principal panels and borders, along with numerous fragments, were recovered during the excavations. The body of the tiles is approximately 1.5 cm thick, finely sieved, and densely textured; its color is defined as very pale brown according to the Munsell catalog. A pebble-containing mortar was used on the reverse surfaces of the tiles to affix them to the wall. In addition to blue-and-white, green, and black, the color palette includes shades of red characteristic of the Ottoman classical period; however, the red used here is closer to pale, brick-like tones rather than the distinctive coral red. This suggests features indicative of local production. Furthermore, fading of colors, pattern bleeding, and extensive glaze cracking were observed on the tiles. These characteristics are associated both with the quality of production and with their prolonged burial in damp soil. When the tile revetments in Hoca Hasan Bathhouse are examined in terms of motif and composition, a compositional approach dominated by vegetal ornamentation is observed. The flowers depicted in tile art are, to a great extent, stylized representations of plants found in nature, prepared as designs in the Imperial Nakkaşhane (court atelier), and widely applied across various artistic media, as evidenced in numerous works. The motifs used on the tiles hatayi, tulip, carnation, hyacinth, daisy, rumi, dagger (hançer), central medallion (ortabağ), and interlacing scrolling branches are arranged in an intertwined manner, forming a naturalistic composition. The bathhouse and its tiles examined in this study are of considerable significance, as they constitute the first example in the region of a tiled bath in which the tiles have been identified in situ. This study aims, on the one hand, to redefine and evaluate the bathhouse from an architectural perspective and, on the other, to establish the place and significance of the tile finds within the field of Art History.

Anahtar Kelimeler

• Harput
• Bath
• Tile
• Hoca Hasan
• Bath Museum

Kaynakça

1. Arık, M.O. (2007). Anadolu Selçuklu Toplum Hayatında Çini. (Ed. Öney, G. ve Çobanlı Z.), İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
2. Arlı, D. B. ve Altun, A. (2008). Anadolu Toprağın Hazinesi Çini: Osmanlı Dönemi. İstanbul: Kale Grubu Kültür Yay.
3. Arslan, C. (2003). Elazığ’daki Türk Devri Yapıları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
4. Aslanapa, O. (1989). Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitapevi.
5. Baçaru, V. (2021). Üsküdar Hamamları. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yay.
6. Baçaru, V. (2023). Yakacık Çarşı’da Bazı Osmanlı Dönemi Eserleri ve Yalı (Ali Haydar Bey) Hamamı, Arkeoloji ve Sanat Dergisi (174- Eylül-Aralık), 137-156.
7. Baytop, T. ve Kurnaz C. (2003). Lale, TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt: 27, s. 79-80). İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/lale (Erişim: 15.04.2026)
8. Birol İ, A. ve Derman Ç. (2013). Türk Tezyini San’atlarında Motifler.

9. Bozer, R. (2005). Kayseri Hunad Hamamı Çinileri, Sanat Tarihi Dergisi (14), 1-27.
10. Çığ, C. (2016). Diyarbakır’daki Bazı Osmanlı Dönemi Çinileri Üzerine Bir Değerlendirme, Sosyal Bilimler Dergisi (8), 3-22.
11. Çoruh, E. ve Atalan, D.N. (2023). Art Deco Sanat Akımı ile “Bulut” ve “Çintemani” Motiflerinin Yeni Tasarımlarda Kullanımı, Sanat ve Tasarım Dergisi (32), 125-140.
12. Danık, E. (2010). Anılarda & Fotoğraflarda Kalan Harput. Elazığ: Ankara Ofset
13. Derman, Ç. F. (2003). Lale, TDV İslam Ansiklopedisi, (Cilt.: 27, s. 81), İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/lale (Erişim: 15.04.2026).
14. Eyice, S. (1960). “İznik Büyük Hamam” ve Osmanlı Devri Hamamları Hakkında Bir Deneme, Tarih Dergisi (11/15), 99-120, İstanbul Üni. Ed. Fak. Yay.
15. Eyice, S. (1997). Hamam, TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt: 15, s. 402-430), İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi. URL: https://islamansiklopedisi.org.tr/hamam (Erişim: 15/.04.2026)
16. Gök, S. (2007). Beylikler ve Osmanlı Devri Çini Sanatına Kısa Bir Bakış. Anadolu’da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. 203-214. (Ed. Gönül Öney, Zehra Çobanlı). İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
17. Gök, S. (2015). Kütahya Çini ve Seramikleri. İstanbul: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırmaları Merkezi.
18. Hayırsever, B. (2020). Geleneksel El Sanatlarında Kullanılan Çintemani Motifi ve Seramik Sanatına Yansımaları. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (3), 9-22.
19. Karaca, N. (2011). Türk Çini Sanatında ‘Hatayi’ ve ‘Şakayık’ Motifi Örneğinde Çizim Özellikleri. OPUS Uluslarası Toplum ve Araştırmalar Dergisi 18 (43), 7082-7105.
20. Karaca, N. (2017), Diyarbakır Behram Paşa Camii Çinileri. TİDSAD (10), 234-251.
21. Karaca, N. (2022), Türk Çini Sanatında Uygulanan Renk Motif Desen ve Kompozisyon Özelliklerinin Sultan I.  Ahmed Türbesi Duvar Çinileri Örneğinde İncelenmesi. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 6 (1), 209–239.
22. Koçer F. ve Zorlu İ. (2021). Çini Üretim Merkezi Olarak Diyarbakır ve Çinili Camileri. Asos Journel 9 (117), 382-410.
23. Munsell Color. (2009). Munsell soil color charts (Production 2010). Grand Rapids, MI: Munsell Color.
24. Öney, G. (1976). İslam Süsleme ve El Sanatlarına Türklerin Katkısı. İslam Sanatında Türkler. 118-129. İstanbul: Yapı ve Kredi Bankası Yay.
25. Öney, G. (1976). Türk Çini Sanatı. İstanbul.
26. Öney, G. (1987). İslam Mimarisinde Çini, İstanbul.
27. Öney, G. (2007). Doğu’dan Batıya İslam Sanatında Türk Çini ve Seramiklerine Uzanan Miras. Anadolu’da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. 11-23. (Ed. Gönül Öney, Zehra Çobanlı). İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
28. Önge, Y. (1995), Anadolu’da XII-XIII. Yüzyıl Türk Hamamları, Ankara: Vakıflar Genel Md. Yay.
29. Önkal, H. (2015), Anadolu Selçuklu Türbeleri, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları
30. Polat, T. (2022). Yeni Belge ve Bulgular Işığında Sağman Keyhüsrev Bey Camii, Art-Sanat Dergisi (18), 353-359.
31. Raby, J. (1978). Diyarbakır: Arival to İznik A Sixteenth Centruy – Industri in Eastern Anatolia. İstanbuler Mitteilungen, (27-28).
32. Sakaoğlu, N. (2013). Şafak Uykusundaki Kent Harput, İstanbul: Gülsan Vakfı Yay.
33. Serin, M. (2010). İslam Sanatları Tarihleri. Türk Çini Sanatı. Eskişehir: T.C. Anadolu Üniversitesi Yay.
34. Sinemoğlu, N. (1988). Mimar Sinan Dönemi Duvar Çiniciliğinin Tekniği ve Gelişimi. Mimar Sinan Dönemi Türk Mimarlığı ve Sanatı. 241-249 İstanbul:
35. Sözen, M. (1970), Çemişgezek Türk Eserleri ve Yelmaniye Cami. Sanat Tarihi Yıllığı (IV) 37-47.
36. Sözen, M., Tanyeli, U. (2005). Sanat Kavramları ve Terimleri Sözlüğü, Remzi Kitabevi.
37. Şehitoğlu, E. (Tarihsiz). Bursa Hamamları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
38. Şen, K. ve Sezgin, K. (2020). Tunceli-Hozat Merkezinde Bulunan Osmanlı Dönemine Ait Tarihi Eserler. İSTEM Dergisi (35), 117-143.
39. Türkel, A. (1969). Sağmandaki Çok Fonksiyonlu Salih Bey Camisi. Vakıflar Dergisi (C VIII), 239-240.
40. Türkiye Kültür Portalı. Gezilecek Yerler. Yelmaniye Cami/Medrese Cami. Tunceli.URL: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/tunceli/gezilecekyer/yelmaniye-camii-medrese-camii (Erişim Tarihi: 12.10.2025)
41. Ünal, M. A. (1989). XVI. Yüzyılda Harput Sancağı (1518-1566), Ankara: T.T.K. Basımevi.
42. Yetkin, Ş. (1993). Çini. TDV İslam Ansiklopedisi, (Cilt: 8, s. 329-335). İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi.
43. Yetkin, Ş. (1993). Çinili Hamam. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt:8, s. 337). İstanbul: TDV İslam Araştırmaları Merkezi.
44. Yetkin, Ş. (1972). Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi. İstanbul.
45. Yıldırım, S. (2005). Diyarbakır Yapılarındaki Osmanlı Dönemi Çinilerinin Tarihlendirmeleri ve Üretim Yeri Hakkında Düşünceler. Erdem, 15(43), 119-144.
46. Yıldırım, S. (2014). Diyarbakır Sahabeler Türbesi Çini Süslemeleri. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (5), 23-35.