Ayasuluk St. Jean Bazilikası’nda Sergilenen Bir Grup Ion-Impost Başlığın İkonografik Açıdan Değerlendirilmesi

Öz

Ölümlü insanoğlu, kadim zamanlardan beri içinde bulunduğu kusursuz evrenin yaratılışını, bu evrende kendi varoluşunu daima sorgulamış; ölümsüz olma arayışında doğada gördüğü pek çok imgeye anlamlar yüklemeye çalışmış; bu imgeleri ibadet amacıyla bir araya geldikleri kült alanlarında ve tapınaklarında kullanmıştır. Özellikle Akdeniz çanağında yaşamış en erken toplumlardan itibaren güçlü yırtıcı hayvanlar, kuşlar, bereketli ağaçlar ve bitkiler ile kozmik özle ilişkilendirilen yumurta gibi objelerin simgeleştirildiği; bu sembollerin farklı inanca mensup kültürler arasında çağlar boyunca aktarılarak yaşatıldığı görülmektedir. Günümüzde İzmir’in Selçuk ilçesindeki Ayasuluk tepesinde yer alan kilise, İncil yazarı Aziz Yuhanna’nın (Ioannes Theologos) mezarı üzerine inşa edilmiş en önemli haç merkezlerinden biridir. Yapının ion-impost başlıklarının dekorasyonunda yumurta, serbest halde işlenmiş veya dairesel madalyonlar içine alınmış Latin haçı ve Yunan haçı, İsa monogramları, imparatorluk monogramları, palmiye/hurma, akanthus, asma bitkisi ve kalp gibi bitkisel ve geometrik desenler kullanılmıştır. Sözkonusu başlık grubunun ion bölümlerinde yumurta ve palmiye/hurma işlenmiş, impost bölümlerinde haç ve christogram çeşitleri yerleştirilmiştir. İki ayrı bölüme kazınmış desenler, alttan ve karşıdan bakıldığında görsel bütünlükte algılanmaktadır. Bu durum, desenlerin ayrı ayrı değil, bütüncül olarak yorumlanmasını gerekli kılar. Başlıklara ilişkin yayınlarda şimdiye kadar desen repertuvarına bu açıdan bakılmamış, motiflerin ikonografik çözümlemesine değinilmemiştir. Makalemizde, ion-impost başlıklarda uygulanan desen repertuarının pagan kökeni ve Hristiyanlığa aktarımı hakkında ikonografik çözümleme hedeflenmiş; mezar kilisesinin plastik dekorasyonunda bilinçli bir seçimle simgesel mesajlar işlendiği hususu tartışmaya açılmıştır. Kanımızca, yapının inşaat ve dekorasyonunda mimar ve ustalar, din âlimlerinin belirlediği prensiplere göre çalışmış; İncil metinleri referans alınarak seçilmiş desenlerle, inananlara “kozmik öz, İsa’nın dirilişi, göğe yükselişi” - “insanlığın kurtuluşu...”nu anlatan sembolik mesajlar verilmesi amaçlanmış olmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• San John Bazilikası
• Ion-Impost başlıklar
• Yumurta
• haç
• palmiye
• monogram
• Haç
• Palmiye
• Hurma
• Monogram
• Diriliş ve Göğe Yükseliş

Destekleyen Kurum

Ege Üniversitesi BAP Koordinatörlüğü (Proje No. 23917)

Proje Numarası

BAP 23917

Iconographic Evaluation of a Group of Ion-Impost Capitals Exhibited at the Basilica of St. Jean on Ayasuluk Hill

Öz

Since antiquity, human beings have questioned the creation of the perfect universe in which they dwell, as well as their own existence within it. In their pursuit of immortality, they sought to decipher the myriad images they observed in nature and incorporated these images into the cultic spaces and temples where they gathered for worship. Particularly among the earliest societies inhabiting the Mediterranean basin, it is evident that powerful predators, birds, fertile trees and plants, as well as objects such as eggs associated with cosmic essence, were deliberately selected as symbolic motifs. These symbols were passed down from generation to generation and preserved among cultures adhering to different belief systems. The basilica, situated on Ayasuluk Hill in the Selçuk district of İzmir, stands as one of the most significant pilgrimage sites constructed over the tomb of Saint John (Ioannes Theologos). The decorative program of the Ion-Impost capitals of the basilica features egg motifs, Latin crosses and Greek crosses -either freely carved or enclosed within circular medallions- alongside Christograms, imperial monograms, palm/date motifs, acanthus leaves, vine, and various other floral and geometric patterns including heart-shaped motifs. The focus of our study is a group of capitals on which egg and palm/date motifs on the ionic sections and various forms of crosses and Christograms on the impost blocks are carved. Although these designs are distributed across two distinct architectural zones, they are perceived as a coherent visual program when viewed from below or from the frontal axis. This visual unity necessitates interpreting the motifs not as isolated elements but as components of an integrated decorative and symbolic scheme. For example, the metaphor of the egg has been appropriated by Christian theologians as a symbolic representation of the resurrection of Jesus Christ. Just as chicks break through the shell to emerge into life, so too Christ, rising from the tomb on the third day, has been interpreted as the triumph of eternal life over death. Crosses representing Christ, as well as christograms, are in some instances attached to the egg, while in others they break away from it and move upon the impost. This deliberate design clearly conveys a symbolic representation of Christ’s resurrection and ascension, making the egg a powerful emblem within Christian thought that encapsulates both the mystery of new creation and the victory of life over mortality. In a similar manner, the cross-palm/date palm motif has been invested with comparable significance. Christian theologians have regarded the palm tree as the tree of salvation, interpreting it as a symbol of victory in the struggle of the soul against the body. At the same time, the palm has also been understood as a sign of triumph over persecution, idolatry, and death. Thus, both the egg and the palm tree, when paired with the cross, serve as profound visual and theological metaphors, articulating the mystery of resurrection, ascension, and ultimate victory over the forces of mortality and oppression. Despite the existence of previous studies on capitals, the repertoire of motifs has not previously been examined from this perspective, nor has their iconographic significance been systematically addressed. It is generally assumed that the architects and craftsmen involved in the construction and decoration of the building worked in accordance with principles articulated by contemporary theologians. The motifs -likely selected with reference to biblical texts- appear to have conveyed symbolic messages to the faithful concerning “cosmic essence, the Resurrection and Ascension of Christ” and ultimately “the salvation of humanity and the eternal triumph over death.” This study aims to conduct an iconographic analysis of the origins of the motifs and their transmission into Christian art, and to open a discussion on the possibility that the symbolic messages conveyed through the basilica’s plastic decoration were the result of deliberate and conscious selection.

Anahtar Kelimeler

• Cross
• Egg
• Palm Tree
• Date Palm
• Monogram
• Resurrection
• Ascension

Destekleyen Kurum

Ege University (Project Nu. 23917)

Proje Numarası

BAP 23917

Kaynakça

1. Alford, A. F. (2004). The Midnight Sun: The Death and Rebirth of God in Ancient Egypt. Eridu Books.
2. Akyürek, E. (1997). Bir Ortaçağ Sanatı Olarak Bizans Sanatı, Sanatın Ortaçağı. Türk, Bizans ve Batı Sanatı Üzerine Yazılar, (haz. E. Akyürek), 71-88.
3. Becker, U. (1994). The Element Encyclopedia of Symbols. (Translated L. W. Garmer).
4. Bergin, B. M. D. (2019). Herod the Great’s Unique Jerusalem. Cultural and Religious Studies, Vol.7, Nr. 12, 639-659.
5. Bromiley, G. W. (1998). The International Standard Bible Encyclopedia: Q-Z. William. B. Eerdmans Publishing.
6. Broek, R. Van Den (1972). The Myth of the Phoenix According to Classical and Early Christian Traditions, Études Préliminaires Aux Religions Orientales Dans L’empire Romain. Leiden- E. J. Brill.
7. Büyükkolancı, M. (2023). Efes Aziz Yuhanna Kilisesi ve Ayasuluk Kalesi. İstanbul.
8. Certel, M. (2023), Selçuk Ayasuluk Tepesi ve St. Jean Anıtı Kazılarından Ion-İmpost Sütun Başlıkları, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Ege Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.

9. Certel, M. (2024), Bizans Anıtsal Mimarisinde Ion-Impost Sütun Başlıklarının Kullanımı: Ön Değerlendirmeler. Ege Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (1-2), 77-89. (https://izlik.org/JA59TA84UK )
10. Collins, P. (2006). Trees and Gender in Assyrian Art. Iraq, 2006, Vol. 68, 99-107.
11. Coulter, C. R, ve Turner, P. (2000). Encyclopedia of Ancient Deities. Mc. Farland.
12. Çoban, M. (2021). Mitraizm ve Mitraizm’in Erken Dönem Hıristiyanlığına Olası Etkileri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi) İstanbul Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Çaylak Türker, A. (2014). Çanakkale›den İon impost Sütun Başlıkları. OLBA(XXII), s. 337-368.
14. Delattre, A. L. (1927). La Representation Du Coeur De Jésus Dans L’art Chrétien. Tunis.
15. Delattre, R. P. (1880). Lampes chrétiennes de Carthage. Imprimerie Mougin-Rusand, Lyon.
16. Eliade, M. (2000). Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, Taş Devrinden Eleusis Mysterialararına. İstanbul.
17. Erdoğan, O. (2025). Concerning the Transept Basilicas on the Southern Coast of Anatolia in Late Antiquity, Belleten, C.89, S.314, s.27-77.
18. Ferguson, G. (1959). Signs & Symbols in Christian Art. Oxford University Press.
19. Griffis, W. E. (1900). The Mikado’s Empire: History of Japan from 660 B.C. to 1872 A.D. Vol. 1, Harper & Brother Publishers.
20. Hatt, J. J. (1950). La vision de Constantin au sanctuaire de Grand et l’origine celtique du Labarum. Latomus, T. 9, Fasc. 4, Société d’Études Latines de Bruxelles, 427-436.
21. Herberman, C. G. vd. (Ed.). (1911). The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference on the Constitution, Doctrine, Discipline, and History of the Catholic Church, Vol. 11.
22. Hörmann H. (1951). Die Johanneskirche Forschungen in Ephesos, Band 4, 3, Wien.
23. Hijmans, S. E. (2009). Sol: The Sun in The Art And Religions Of Rome. NWO.
24. Hörandner, W. ve Carr, A. W. (1991). Christogram. The Oxford Dictionary of Byzantium (1), 441.
25. James, E. O. (1966). The Tree of Life. An Archaeological Study, Numen Book Series, Volume: 11. E. J. Brill, Leiden, Netherlands.
26. James, E. O. (1968). The Tree of Life. Folklore, Vol. 79, No. 4, 241-249.
27. Kautzsch, R. (1936). Kapitellstudien, Beiträge zu einer Geschichte des spätantiken Kapitells im Osten vom vierten bis ins siebente Jahrhundert. Berlin-Liebzig: Walter de Gruyter.
28. Korucu-Yağız, F. (2024) Gizemli Bir Başlangıç, İlahi Bir İz: Mitolojik Öykülerin ve Bizans Tasvir Sanatına Yansıyan Temsillerin Işığında Yumurtanın Bizans İkonografisinde Yer Alan Biçim ve Sembolizminin Yorumlanması. SDÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, S.62, 265-300.
29. Leeming, D. A. (2005). The Oxford Companion to World Mythology, Oxford University Press.
30. Lewis, P. E. (2003). The Origin of the Chi-Rho Monogram as a Christian Symbol. Journal of the Numismatic Association of Australia. 19-31.
31. Masterman, E. W. G. (1905). The Pool Of Bethesda. The Biblical World, Vol 25, No:2, 88-102.
32. Koçak, A. ve Otyakmaz-Aydın, F. (2023). Madde ve Mana Kabı Olarak Yumurtanın Sembolik Yorumları Üzerine Bir İnceleme. Kültür Araştırmaları Dergisi, 18, 222-241.
33. Maguire, H. (1987). Earth and Ocean The Terrestrial World in Early Byzantine Art. London.
34. Mango, C. (2006), Bizans Mimarisi, İstanbul.
35. Mimaroğlu, S. ve Baranaydın, F. (2023). Ayasuluk Tepesi St. Jean Anıtı Kazısı ve Osmanlı Dönemi İzleri-Ayasuluk Hill St. Jean Monument Excavation and Traces of the Ottoman Period. H. Hürer (Ed.), Cumhuriyetin Birinci Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeoloji Çalışmaları, Türkiye Bilimler Akademisi, 173-192. Ankara.
36. Ousterhout, R. (2016). Bizans’ın Yapı Ustaları, İstanbul.
37. Ötüken, Y. (1996). Forschungen Im Nordwestlichen Kleinasien Antike und Byzantinische Denkmäler in der Provinz Bursa. İstanbuler Mitteilungen, 41.
38. Plommer, W. H. (1962). St. John’s Church, Ephesus. Anatolian Studies. Vol. 12, 119-123.
39. Russo, E. (2007). The Ionıc Impost Capıtals of The Church of St. John In Ephesus. 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Cilt 1, 221-234.
40. Schmandt-Besserat, D. (Ed.). (2013). ‘Ain Ghazal Excavation Reports. Teil: Vol. 3, Symbols at ‘Ain Ghazal. Berlin: Ex Oriente.
41. Schug-Wille, C. (1969). Art Of the Byzantine World, Newyork.
42. Seymour, W. W. (1898). The Cross: in Tradition, History, and Art, Newyork and London.
43. Sulzberger, M. (1925). Le Symbole de la Croix et les Monogrammes de Jésus chez les premiers Chrétiens. Byzantion, Vol. 2, Peeters Publishers, 337-453.
44. Tarakçı, M. (2011). Hristiyanlıkta Logos Doktrini. MİLEL ve NİHAL, İnanç Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi, C.8, S.1, 201-224. https://izlik.org/JA23SP36RW.
45. The Writings of Clement of Alexandria (1867). (Translated by The Rev. William Wilson, M.A), Edinburgh.
46. Thiel, A. (2005). Die Johanneskirche In Ephesos. Reichert Verlag Wiesbaden.
47. Twining, L. (1885). Symbols and Emblems of Early and Medieval Christian Art, John Murray, Albemarle Street, London.
48. Vemi, V. (1989). Les Chapiteaux Ioniques à imposte de Grèce à l’époque paléochrétienne. Athens: BCH Supplément XVII.
49. Webber, F. R. (1927). Church Symbolism, An Explanation of the More Important Symbols of The Old and New Testament, the Primitive, the Mediaeval and the Modern Church, Cleveland.
50. Withrow, W. H. (1888). The Catacombs of Rome, Their Testimony Relative To Christianity, Hodder and Stoughton.
51. Yang, L., An, D. ve Anderson-Turner, J. (2005). Handbook of Chinese Mythology, Santa Barbara, California.
52. Zollt, T. (1994). Kapitellplastik Konstantinopels vom 4. bis 6. Jahrhundert n. Chr: mit einem Beitrag zur Untersuchung des ionischen Kämpferkapitells, Asia Minor Studien. Bonn: Dr. Rudolf Habelt.