İNSAN ONURU: FELSEFİ TEMELLERİ, POZİTİF HUKUKTA KULLANIMI VE SOYUT EVRENSELCİLİK ELEŞTİRİLERİ

Öz

Çalışmamız, II. Dünya Savaşı sonrasında galip güçlerin kurduğu düzende “insan hakları”nın, yaşanan felaketlere karşı bir çözüm olarak sunulurken zamanla eleştiriye kapalı bir kutsallığa dönüştüğünü tartışmaktadır. Bu kutsallığın temel dayanağı olarak ileri sürülen “insan onuru”nun evrensel ve zamandan bağımsız bir temel gibi sunulması bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda kavramın tanım ve gerekçelendirme sorunu bir yana İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin onuru merkezî bir değer olarak zikretmesine rağmen onu tanımlamamasının yarattığı belirsizlik başlı başına İnsan haklarının gerekçelendirilmesinde bir problem kaynağı olarak karşımıza çıkmaktadır. Pozitif hukukta insan onurunun hem devletin müdahale etmeme yükümlülüğü hem de sosyal-ekonomik koruma sorumluluğu üzerinden görünürlük kazanmaktadır. Bu açıdan Marx, Burke ve Schmitt çizgisinden soyut onur/hak söyleminin ideolojik ve apolitikleştirici işlevini tartışarak, “kesişen konsensüs” iddiasının çoğu kez Batı-merkezli evrensellik propagandasına evriliyor oluşu çalışmamızın dikkat çekmek istediği asıl noktadır.

Anahtar Kelimeler

• dignitas
• insan onuru
• İnsan Hakları
• • Batı Merkezcilik
• Burjuvazi

HUMAN DIGNITY: PHILOSOPHICAL FOUNDATIONS, APPLICATIONS IN POSITIVE LAW AND CRITIQUES OF ABSTRACT UNIVERSALISM

Öz

Our study discusses how “human rights,” established as a solution to the catastrophes of World War II by the victorious powers, gradually transformed into an unquestionable sanctity within the post-war order. The concept of “human dignity,” presented as the fundamental basis of this sanctity, is problematically portrayed as a universal and timeless principle. In this context, beyond the general issues of defining and justifying the concept, the Universal Declaration of Human Rights’ reference to dignity as a central value—without offering a clear definition—emerges as a significant source of ambiguity and a fundamental problem in the justification of human rights. In positive law, human dignity becomes visible both through the state's obligation of non-interference and its responsibility for socio-economic protection. From this perspective, drawing on the lines of Marx, Burke, and Schmitt, our study highlights the ideological and depoliticizing function of abstract rhetoric on dignity and rights, emphasizing how the so-called “overlapping consensus” often devolves into a Western-centric universalist narrative.

Anahtar Kelimeler

• Human Rights
• Dignity
• Dignitas
• Western Centralism
• Bourgeoisie

Kaynakça

1. BURKE: Edmund. Reflections on the Revolution in France. New Haven and London: Yale University Press, 2003.
2. CHAN: Chak Kwan. ve Graham Bowpitt. Human Dignity And Welfare Systems. Bristol: The Policy Press, 2005.
3. ÇELİK: Elif. İnsan Hakları Hukukunda İnsan Onurunun Yeri Ve Rolü.» Hacettepe HFD 9, s. 2 (2019): 282-310.
4. ÇELİK: Elif. İnsan Onurundan İnsanın Kırılganlığına: İnsan Haklarının Temelinde Yatan Kavramları Yeniden Ele Almak. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara, 2015.
5. DOĞAN: İlyas. «Alman Öğretisinde İnsan Onuru ve Güncel Sorunlar Hakkında Kısa Bir Giriş.» Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 13, no. 2 (2005): 51-59.
6. DONNELLY: Jack. Universal Human Rights in Theory and Practice. Ithaca and London: Cornell University Press, 2013.
7. DURAN: Asim. İnsan Onuruna İlişkin Farklı Perspektifler. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18, no. 2. 2018: 101-121.
8. EROĞUL: Nebile. “Evrensel İnsan Hakları mı Kültürel Görelilik mi? Aristoteles, Kuçuradi ve Kant’ın Düşüncelerinde İnsan Olanakları ve Hakları”. İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi c.4 s.1, 2025 ss. 91-126

9. FERON: Henri. Human Rights And Faith: A ‘World-Wide Secular Religion’?. Ethics & Global Politics, 2014. c.7, s.4, ss. 194-195
10. GÜRBÜZ: Ahmet. «İnsan Haklarının Filozofik Temelleri.» Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi, 2010: 68-83.
11. HABERMAS: Jurgen. «The Concept of Human Dignity and The Realistic Utopia of Human Rights.» Metaphilosophy, c.41, s.4 (2010): 464-480.
12. https://sozluk.gov.tr/ Erişim Tarihi: 13.05.2025.
13. https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&version=NIV Erişim Tarihi: 20.08.2025.
14. KANT: Immanuel. Groudwork of the Metaphysics of Morals (11th ed.). (M. J. Gregor, Trans.). Cambridge University Press. 2006
15. KAYA: Semih Batur. Bir İnsan Hakları Kategorisi Olarak İnsan Onuru Kavramı ve Türkiye’deki Uygulaması Üzerine Bir Analiz. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. c.9, s.2.
16. LUKINA: Anna. «Soviet Union and the Universal Declaration of Human Rights.» Max Planck Institute for European Legal History Research Paper Series 1 (2017): 1-15.
17. MARX: Karl. Yahudi Sorunu. Ankara: Sol Yayınları, 1997.
18. MCCRUDDEN: Christopher. Human Dignity and Judicial Interpretation of Human Rights. IILJ Working Paper 2008/8. New York University School of Law. 2008.
19. ÖZDEMİR: Ali Murat, AYKUT: Ebubekir. Marksizm ve Hak Kavramı: Kuramsal Bir Yaklaşım Denemesi. İnsan Hakları Yıllığı, c.28, 2010, s.23-44
20. ÖZKAN: Fatih. Duns Scotus’ta Tanrı ve Ahlâk Yasası, Beytulhikme An International Journal of Philosophy. 2019.
21. PELE: Antonio. (2016). Kant On Human Dıgnıty. A Critical Approach. Espaço Jurídico Journal of Law, 2016, c.17, s.2, ss. 493-512
22. RANCIERE, Jacques. Siyasalın Kıyısında, Metis Yayınları, 2007, Ankara.
23. REISMAN: Michael. «A Judge’s Judge: Justice Florentino P. Feliciano’s A Judge’s Judge: Justice Florentino P. Feliciano’s.» Law In The Service Of Human Dignity içinde, yazan Debra P. Steger, Peter Van Den Bossche Steve Charnovitz, 3-10. New York: Cambridge University Press, 2005.
24. ROBERTS: Aaron B. «Carl Schmitt-Political Theologian?» The Review of Politics, 2015: 449-474.
25. SULMASY: Daniel. «Human Dignity and Human Worth.» Perspectives on Human Dignity: A Conversation içinde, yazan Norelle Lickiss Jeff Malpas, 9-18. Dordrecht: Springer, 2007.
26. TÜRE: Fatih. «İnsan Haklarının Normatif Kökeni», Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s.32, 2014, s.149-161
27. YILDIZ, Necip. Rawls’ Conceptions of Constitutional Consensus and Overlapping Consensus in View of the Democratization Literature. Ardahan Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, c.2 s.3, 2016, s.27-47