İlk Dönem Tasavvuf Kaynakları ile Menâkıbnâmelerdeki Hayvanlarla İlgili Kerametlerin Tasavvufî Muhtevâsı

Öz

Tasavvufun her zaman gündemde olan konularından bir tanesi kerametlerdir. İlk yazılan kaynaklardan menâkıbnâmelere kadar hemen bütün tasavvuf eserlerinde keramet konusu çeşitli yönleriyle işlenmiş ve keramet kabilinden olaylar anlatılmıştır. Biz bu çalışmamızda tasavvufun ilk kaynakları olarak kabul edilen eserlerden hareketle farklı motifleri bulunan kerametlerin sadece hayvanlarla ilgili olanlarına odaklandık ve bu kerametleri hayvanların insanları uyarması, sûfîlerin hayvanlarla konuşabilmeleri, vahşi hayvanların sûfîlere zarar vermemesi, dua ile ölmüş hayvanların dirilmesi gibi yönlerden inceledik. Çalışmamızda örnek olay incelemesi yöntemiyle çok sayıda menkıbe ele alınmıştır. Menkıbelerin tasavvufî yönden vermek istedikleri mesajlar ve bu menkıbelerde geçen hayvanlarla ilgili kerametlerin sohbet, semâ, zikir, sabır, tevekkül, takva, tevbe, zühd, verâ, isar, cömertlik, riyazet, mücahede, fütüvvet, şeyhlere hürmet, zikir telkini, cesaret, iman, velâyet, hayâ, edeb, terbiye, ahlak, zâhir-bâtın, duanın gücü gibi tasavvuf kavramlarıyla ilişkileri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Son olarak keramet konusunun sûfîler tarafından farklı değerlendirmelere konu olduğunu gösteren yine içerisinde hayvanların geçtiği olaylar ele alınmış ve kerametlerin mahzurlu yönleri ve gizlenmesi gerektiğine dair görüşler ortaya koyulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Sûfî
• Keramet
• Menkıbe
• Hayvanlar.

The Sufi Content of Animal-Related Miracles in Early Sūfī Sources and Manākibnāmas

Öz

One of the topics of Sūfism that has always been on the agenda is the subject of miracles. In almost all Sūfī works, from the earliest sources to the manākibnāmas (works that talk about the lives of the Sūfīs), the subject of karāmah (miraculous occurrences granted by Allah) has been dealt with in various aspects, and events of the nature of karāmah have been described. In this study, based on the works that are considered to be the first sources of Sūfism, we have focused only on the animal-related miracles, which have different motifs, and we have examined these miracles in terms of animals warning people, Sūfīs being able to talk to animals, wild animals not harming Sūfīs, and resurrection of dead animals with prayer. In our study, a large number of mankibas (stories that talk about the extraordinary states of the Sūfīs) were examined with the case study method. It has been tried to reveal the Sufi messages of the mankibas and the relations of the animal-related miracles mentioned in these mankibas with Sufi concepts such as conversation, sama (a Sūfī ceremony involves listening to music), dhikr, patience, tawakkul, piety, tawba (repentance), zuhd (astecism), vera (faithfulness), isar (altruism), generosity, riyazah (self-training), mujahada (spiritual struggle), futuwwat (chivalry), reverence for sheikhs, dhikr (remembrance of Allah) inculcation, courage, faith, wilāyah (sainthood), hayā (bashfulness), adab (proper conduct), decency, morality, zāhir (outward aspect of things)-bātin (esoteric aspect), and the power of prayer. Finally, incidents involving animals, which show that the subject of miracles is subject to different evaluations by Sūfīs, are discussed, and the views on the drawbacks of miracles and the need to conceal them are put forward.

Anahtar Kelimeler

• Sūfism
• Sūfī
• miracle
• legend
• animals.

Kaynakça

1. Acar, Gülsüm. “Klasik Türk Edebiyatı’nda Yılan Metaforu”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 6/4 (2023), 41-56.
2. Açıkgöz, Cenk. “Tasavvufi Bir Remiz Olarak Balık: Menkıbelerde Balık ve Tekke Şiirinde Balık Metaforu”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi Ö11 (2022), 356-385.
3. Afîfî, Ebu’l-Alâ. Tasavvuf: İslam’da Manevî Hayat. çev. Ekrem Demirli - Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2009.
4. Akkurt, Muhammed Nurullah. İslâm Kelâmında Mûcize ve Keramet Dışındaki Hârikulâde Haller. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
5. Ayan, Dursun. Çoban Baba Menkıbesi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2017.
6. Bayram, İbrahim. “Ebû İshâk İsferâyînî ve Kerameti”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 55 (2023), 555-580.
7. Bektaş, Kevser. Mutezile Kelâmında Keramet. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
8. Bursevî, Abdullah Veliyyüdîn. Menâkıb-ı Eşrefzâde Eşrefoğlu Rûmî’nin Menkıbeleri. nşr. Abdullah Uçman. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2020.

9. Câmî, Abdurrahman. Nefehâtü’l-Üns Evliyâ Menkıbeleri. çev. Lâmiî Çelebi. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.
10. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 5. Basım, 2009.
11. Demirbağ, Mehmet - Aktan, Muhammed Felat. “Molla Kasım Hoca ve Şeyh Muhammed Efendi’nin Menkıbelerindeki Motifler Üzerine”. Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi (FÜHAD) 11/22 (2024), 1-16.
12. Ebû Nasr Serrâc Tûsî. el-Lüma’ İslam Tasavvufu. çev. Hasan Kamil Yılmaz. İstanbul: Altınoluk Yayınları, 1996.
13. Ebû’l Hasan, Şeyh Nureddin. Behcetü’l Esrar Menakıb-ı Abdükadir Geylâni. çev. Şeyh Abdurrahman Hâlis Kerkükî. İstanbul: Onur Kitap, 2013.
14. Ferîdûn, Sipehsâlâr Mecdeddîn. Mevlânâ ve Etrafındakiler Risâle-i Sipehsâlâr. nşr. Mustafa Çıpan. İstanbul: Kapı Yayınları, 2019.
15. Gölpınarlı, Abdülbâki. Vilâyet-nâme Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1995.
16. Gümüşoğlu, H. Dursun. Tâcü’l-Ârifîn es-Seyyid Ebû’l-Vefâ Menâkıb-nâmesi Yaşamı ve Tasavvufî Görüşleri. İstanbul: Can Yayınları, 2. Basım, 2019.
17. Hamarat, Zehra. Bayramiye Tarikatı Menakıbı Hacı Bayram Veli ve Halifeleri. İstanbul: Dergah Yayınları, 2015.
18. Hucvirî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-mahcûb. çev. İs’âd Abdü’l-Hâdî Kandil - Emin Abdülmecid Bedevî. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-Arabiyye, 1980.
19. Hucvirî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-mahcûb Hakikat Bilgisi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Basım, 1996.
20. İbn Münevver, Muhammed. Tevhidin Sırları Esraru’t-Tevhid fi Makamatı’ş-Şeyh Ebî Said. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 2016.
21. İltuş, Cüveyriye. “Sûfî Menâkıbnâmelerinde Yer Alan Bazı Hayvan Motiflerinin Tasavvufî Açıdan Değerlendirilmesi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2021), 305-326.
22. İsbehani, Ebu Nuaym. Hilyetu’l-Evliyâ ve Tabakâtu’l-Asfiyâ. çev. Hüseyin Yıldız vd. İstanbul: Ocak Yayıncılık, 2015).
23. Kara, Ayşe. Anadolu Efsanelerinde Keramet Sahibi Kadınlar. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
24. Kazerûnî, Hacı Hüsam İbrahim b. Muhammed. Ahmed er-Rifâî Hazretlerinin Menkıbeleri. çev. Nurettin Bayburtlugil - Necdet Tosun. İstanbul: Semerkand, 2014.
25. Kelâbâzî, Ebubekir Muhammed b. İshâk. Doğuş Devrinde Tasavvuf (Ta’arruf). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Basım, 1992.
26. Kelâbâzî, Ebubekir Muhammed b. İshâk. et-Taarruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. Beyrut: Dâru’l- kütübi’l-ilmiyye, 2. Basım, 2011.
27. Kılıç, Filiz vd. Otman Baba Velâyetnâmesi (Tenkitli Metin). Ankara: Grafiker Ofset Yayınevi, 2007.
28. Kılınç İnevi, Nurdan. Keramet Motifi Üzerine Bir Araştırma. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
29. Kılınç İnevi, Nurdan. “Kur’an Kaynaklı Keramet Motifleri”. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5 (2019), 94-122.
30. Kolot, Berna. “Kutsal Kitaplardan Menakıpnamelere Yansıyan Bir Motif: İnsan veya Hayvan Diriltme”. Folklor Akademi Dergisi 5/3 (2022), 698-711.
31. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2008.
32. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
33. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
34. Kuşeyrî, Abdulkerim. er-Risâle. Kahire: Müessesetü dâri’ş-şa’b, 1409.
35. Kuşeyrî, Abdulkerim. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 4. Basım, 2003.
36. Mercan, İsmail Hakkı. Şeyh Alâeddin Ali es-Semerkandî ve Menâkıb-nâmesi. Ankara: Berikan Yayınevi, 3. Basım, 2017.
37. Ocak, Ahmet Yaşar. Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler (Metodolojik Bir Yaklaşım). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 1997.
38. Pektaş, Mehmet. 13-14. yy. Menâkıbnâmelerinde Keramet Motifleri Üzerine Bir İnceleme -Kerâmât-ı Ahî Evran, Menâkıbü’l-Kudsiyye, Menâkıbü’l-Ârifîn-. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
39. Sayın, Esma. “Tasavvufî Kavramların Anlaşılmasında Hayvan Sembollerin Önemi”. Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 12/10 (2017), 277-290.
40. Sayın, Esma. “Tasavvufî Kavramlarla Anlamsal Bağları Açısından Keramet Kavramı”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 12 (2020), 239-251.
41. Serdar, Murat. “Ehl-i Sünnet İnancında Kerametin İmkân ve Vukû’u Problemi”. Bilimname 19 (Şubat 2010), 25-45.
42. Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma‘. ed. Kâmil Mustafa el-Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2007.
43. Serrâc, Muhammed b. Ali b. Tuffâhu’l-Ervâh ve Miftâhu’l-İrbâh. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2015.
44. Soyak, İsmail Hakkı. “Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Muhyiddîn Mehmed-i Dâgî Menâkıbı”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6/4 (2023), 924-961.
45. Sühreverdî, Şehabüddîn. Avârifu’l-Maârif. tsh. Muhammed Abdülaziz Hâlidî. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 3. baskı, 2016.
46. Şavluk, Hikmet - Hacak, Hasan. “Gazzâlî Özelinde Eş’arîlere Göre Duyusal Bilginin Zaruri Oluşu ve Hissî Kerametin İmkânı”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 11/22 (2024).
47. Şevkî Çelebi. Menâkıb-ı Ebû İshâk-ı Kâzerûnî. ed. Mustafa Kara. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
48. Taşğın, Ahmet. Dediği Sultan ve Menakıbı-Konya ve Çevresinde Ahmet Yesevi Halifelerinin İzleri. Konya: Çizgi Kitabevi, 2013.
49. Taşğın, Ahmet. Horasandan Balkanlara Ulaşan Eren Koyun Baba ve Menakıbı. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
50. Turan, Hasan Sefa. Mütekaddimîn Dönemi Ehl-i Sünnet Kelâmcılarına Göre Keramet. Uşak: Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
51. Turhan Tuna, Sibel. “Türk Halk Edebiyatı Derslerinde Hayvan Konulu Menkabe Örneklerinin İncelenmesi”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 10/20 (2017), 209-234.
52. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2. Basım, 2005.
53. Yemenî, Afîfüddîn Ebû’s Seâdât Abdullah b. Esad el-Yâfiî. Ravdu’r Reyâhîn fî Hikâyâti’s Sâlihîn Salihlerin Hikâyeleri. çev. Ali Rıza Kaşeli - Bekir Sırmabıyıkoğlu. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2011.
54. Yüce, Ayşe. Evliya Anlatılarında Hayvan Sembolizmi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
55. Yünal, Abdurrahman. Menâkıb-ı Hazreti Üftâde. Bursa: Celvet Yayınları, 1996.