Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Tekke Kütüphanesinin Serencamı: Şeyh Murâd Efendi Tekkesi Kütüphanesi

Yıl 2025, Sayı: 19, 229 - 252, 31.12.2025

Osman Gördebil

https://doi.org/10.46231/sufiyye.1759974

Öz

Bu makalede, Osmanlı döneminde İstanbul Eyüp’te faaliyet göstermiş olan Şeyh Murâd Efendi Tekkesi’ne bağlı kütüphanenin kuruluşu, koleksiyon yapısı ve Cumhuriyet döneminde yaşadığı dönüşüm süreci incelenmektedir. Çalışma, tekke bünyesinde oluşan kitap koleksiyonlarının sadece dinî değil, aynı zamanda ilmî ve kültürel birikimi yansıtan önemli yapılar olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada arşiv belgeleri, vakfiye metinleri, yazma eser kataloglarından sıkça yararlanılmış; tekke kütüphanesinin kuruluş gayesi, kitapların içeriği ve bu koleksiyonun zaman içinde nasıl dağıldığı çeşitli yönleriyle değerlendirilmiştir. Kütüphane, özellikle Şeyh Murâd Efendi ve tekkenin diğer şeyhlerinin ilmî ilgileri doğrultusunda şekillenmiş; tasavvuf, fıkıh, ahlak ve dil gibi alanlarda yazılmış Arapça ve Osmanlı Türkçesi eserlerle zenginleşmiştir. Bu eserler, tekkenin ilmî ve kültürel faaliyetlerinin bir yansıması olarak önemli bir yer tutmaktadır. 1925’te tekkelerin kapatılmasıyla birlikte kütüphanedeki eserler aile fertleri tarafından korunmuş, daha sonra Süleymaniye Kütüphanesi’ne özel bir koleksiyon olarak taşınmıştır. Bu süreç, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte yaşanan kültürel kırılmanın yazılı miras üzerindeki etkisini görünür kılmaktadır. Kütüphanenin Süleymaniye Kütüphanesi'ne entegrasyonu, yazılı mirasın korunması ve gelecek nesillere aktarılması açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu çalışma, bir tekke kütüphanesi örneğinden hareketle Osmanlı tasavvuf geleneğinin ilmî ve kültürel boyutlarını belgeleyerek literatüre özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

İlim , Tasavvuf , Osmanlı , Cumhuriyet , Vakıf , Tekke Kütüphanesi , Süleymaniye Kütüphanesi , Şeyh Murâd Efendi

The Journey Of A Lodge Lıbrary From The Ottoman Empıre To The Republıc: The Lıbrary Of Sheıkh Murâd Efendı Dervısh Lodge

Öz

This article examines the establishment, collection structure, and transformation process during the Republican period of the library affiliated with the Sheikh Murâd Efendi Dervish Lodge, which operated in Eyüp, Istanbul during the Ottoman period. The study aims to reveal that the book collections formed within the lodge are significant structures reflecting not only religious but also scientific and cultural accumulation. The research frequently utilized archival documents, endowment texts, and manuscript catalogs; the purpose of the establishment of the lodge library, the content of the books, and how this collection was distributed over time were evaluated from multiple perspectives. The library was shaped particularly in line with the scientific interests of Sheikh Murâd Efendi and his successors. It was enriched with Arabic and Ottoman Turkish works covering Sufism, jurisprudence, ethics, and language. These works hold an important place as a reflection of the lodge's scientific and cultural activities. With the closure of the lodges in 1925, the works in the library were preserved by family members and later transferred to the Süleymaniye Library as a special collection. This process highlights the impact of the cultural rupture experienced during the transition from the Ottoman Empire to the Republic on the written heritage. The integration of the library into the Süleymaniye Library is of great importance for preserving the written heritage and transmitting it to future generations. This study aims to make an original contribution to the literature by documenting the scientific and cultural dimensions of the Ottoman Sufi tradition through the example of a lodge library.

Anahtar Kelimeler

Knowledge , Sufism , Ottoman Empire , Republican Period , Waqf , Dervish Lodge Library , Süleymaniye Library , Sheikh Murâd Efendi

Kaynakça

• Azamat, Nihat. “Lâ’lîzâde Abdülbâkî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 27/90-92. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Bayraktar, Nimet. “İstanbul’da Vakıf Kütüphaneler ve Süleymaniye Kütüphanesi”. Türk Kütüphaneciliği 15/3 (1966), 134-138.
• BCA, Cumhuriyet Arşivi. No. 180-09, Gömlek No. 53-269-7.
• BCA, Cumhuriyet Arşivi. No. 180-09, Gömlek No. 91-442-4.
• BCA, Cumhuriyet Arşivi. No. 180-09, Gömlek No. 91-440-7.
• BCA, Cumhuriyet Arşivi. No. 30-18-1-1, Gömlek No. 15-59-5.
• BCA, Cumhuriyet Arşivi. No. 180-09, Gömlek No. 31-167-19.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf Evrakı [C. EV.]. No. 646, Gömlek No. 32566.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf Haremeyn Muhasebesi Defterleri [EV. HMH. d.]. No. 746.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf Sergi Halifeliği. [EV.SRG.]. No. 162, Gömlek No. 178.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Mektûbî Kalemi [MF. MKT]. No. 89, Gömlek No. 40.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubî Kalemi Nezaret ve Devair Yazışmaları Evrakı [A. MKT. NZD.]. No. 254, Gömlek No. 36.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı [Y. MTV.]. No.172, Gömlek No.6.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Umumî Evrakı [Y. PRK. UM.]. No.41, Gömlek No.92.
• Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Meral Yayınları, ts.
• Ceyhan, Abdullah. “Osmanlı Devri Müderris, Kadı ve Fetva Eminlerinden Gedizli Hafız Mehmed Efendi”. Diyanet İlmi Dergi 29/3 (1993), 11-24.
• Dokuyan, Sabit. “Tekkelerin Kapatılması ve Tasfiye Süreci (1925-1938)”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 98 (2021), 217-244.
• Ece, Selami. “Serrâc-Zâde Hasan Hâtif (Hayatı ve Eserleri)”. Turkish Studies = Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2/1 (2017), 84-103.
• Eroğlu Memiş, Şerife. Osmanlı’da Hac Kültürünün Dolaşımında Hac El Yazmaları: Nebzetü’l-Menâsik Mekke, Medine, Kudüs. Ankara: Atlas Yayınları, 2022.
• Erünsal, İsmail E. Türk Kütüphaneleri Tarihi. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1991. https://katalog.mk.gov.tr/yordam/?p=1&alan=kunyeDemirbasKN_str&q=00007796
• Erünsal, İsmail E. “Veliyyüddin Efendi Kütüphanesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 43/42. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlânâ Müzesi Yazmalar Kataloğu. 4 cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1994.
• Hasib Efendi-Murad Buhari Tekkesi-Şazeli Tekkesi-Uşşaki Tekkesi-İsmail Saib Sencer Kütüphaneleri Fihristi. Süleymaniye Kütüphanesi, Fihristler Yazma, 00008, 82 yk.
• İpşirli, Mehmet. “Damadzâde Ahmed Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 8/20. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• İstanbul Şehremaneti. İstanbul Beldesi İhsaiyat Mecmuası [1328/1912]. İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi, 2023.
• İstanbul Şehremaneti. İstanbul Beldesi İhsaiyat Mecmuası [1329/1913]. İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi, 2023.
• Koç, Mustafa. Revnakoğlu’nun İstanbul’u – Fatih. 5 cilt. İstanbul: Fatih Belediyesi, 2021.
• Nakşibendî, Ya‘kûb b. Osman b. Mahmûd el-Çerhî el-Gaznevî. Risâle der Beyân-ı Tarîk-i Müstakîme-i Nakşibendiyye ve Zikr-i Silsile-i Şerîfe. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, V1807/1, I+1-9 yk., 23 st.
• Öcalan, Hasan Basri. “Tekkelerde Okutulan Kitaplar”. Kültürümüz ve Kitap Sempozyumu. haz. Şaban Tutçu - Osman Kavaklıoğlu. 146-156. Sivas: Sivas Kemal İbn-i Hümam Vakfı, 2007.
• Şimşek, Halil İbrahim. 18. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Nakşibendî-Müceddidîlik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.
• Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. “Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi’nde Bulunan Koleksiyonlar ve Kitap Sayıları”. Erişim 12 Eylül 2024. https://suleymaniye.yek.gov.tr//Content/UploadFile/Doc/koleksiyonlar.pdf
• Türk, Gönül Gülşen. Tasavvuf Kültüründe Derviş-Kitap Münasebeti ve Tekke Kütüphaneleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
• Ünal, Mehmet. Seyyid Murâd-ı Buhârî Hazretleri Külliyatı-I. İstanbul: Kutup Yıldızı Yayınları, 2013.
• Ünver, A.Süheyl. “Osmanlı Kütüphaneleri”. Z Dergi-Kütüphane 5 (2021), 74-75.
• VGMA, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. No: 739-2/4-5.
• Yılmaz, Necdet. “Gümüşhanevî Dergâhı”. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. ed. Coşkun Yılmaz. 5/267-273. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2015.
• “1318 Yılı Salnameleri”, h. 1318.