Yeni Dinî Hareketler ve Tasavvuf: Karşılaştırmalı Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, modern dönemde özellikle Batı’da sekülerleşme, küreselleşme ve bireyselleşmenin etkisiyle belirginleşen yeni dinî hareketler ile Sünnî tasavvuf geleneği arasındaki ilişkiyi, literatürde zaman zaman dile getirilen benzerlik iddiaları ekseninde kavramsal ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele almaktadır. Araştırma, yeni dinî hareketlerin ortaya çıkışını hazırlayan sosyokültürel zemini dikkate alırken karşılaştırmayı tekil örnekler üzerinden değil, bu hareketlerin genel karakteristikleri üzerinden kurmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda yeni dinî hareketlerde öne çıkan karizmatik liderlik, kurtuluş öğretisi, sezgisel bilgi vurgusu ve senkretik/eklektik yapı gibi özelliklerin; tasavvufta görülen şeyh–mürid ilişkisi, nefis tezkiyesi ve bâtınî tecrübe gibi unsurlarla bazı şekilsel benzerlikler taşıdığı kabul edilmektedir. Bununla birlikte analiz, söz konusu benzerliklerin daha çok görünüş düzeyinde kaldığını ve teolojik dayanaklar, yöntem, amaç ve normatif çerçeve bakımından iki yapı arasında belirgin ayrışmalar bulunduğunu göstermektedir. Tasavvuf, İslâmî kaynaklara bağlı, ibadet–ilim–ahlâk ekseninde nefsi ıslahı ve Allah’a yakınlaşmayı hedefleyen normatif bir manevî disiplin olarak konumlanmaktadır. Buna karşılık yeni dinî hareketler, çoğu zaman bireysel tatmin ve başarı odaklı söylemler geliştiren, farklı inanç ve pratikleri eklektik biçimde bir araya getirebilen ve seküler eğilimler taşıyabilen yapılardır. Bu nedenle tasavvufun yeni dinî hareketler bağlamında değerlendirilmesi kavramsal açıdan sorunlu görünmektedir. Ayrıca çalışma, popüler kültür içinde “tasavvufî” bir dil ve sembolizm kullanan yeni oluşumların Sünnî tasavvuf geleneğiyle özdeşleştirilmesinin kavramsal karışıklığa yol açabileceğini vurgulamakta; tasavvufun tarihsel ve normatif çerçevesinin korunması gerektiğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Yeni Dinî Hareketler
• Ezoterizm
• Yeni Çağ
• Mistisizm

New Religious Movements and Sufism: A Comparative Analysis

Öz

This study examines the relationship between new religious movements that have become prominent in the modern period - especially in the West under the influence of secularization, globalization, and individualization - and the Sunni Sufi tradition, through a conceptual and comparative approach shaped by similarity claims occasionally voiced in the literature. While taking into account the socio-cultural context that facilitated the emergence of new religious movements, the study aims to ground the comparison not in single cases but in the general characteristics of these movements. In this regard, it is acknowledged that features highlighted in new religious movements - such as charismatic leadership, doctrines of salvation, an emphasis on intuitive knowledge, and a syncretic/eclectic structure - display certain formal similarities to elements observed in Sufism, including the shaykh–disciple relationship, purification of the self (tazkiyat al-nafs), and inner spiritual experience. Nevertheless, the analysis shows that these similarities remain largely superficial and that there are clear divergences between the two in terms of theological foundations, method, aims, and normative framework. Sufism is positioned as a normative spiritual discipline rooted in Islamic sources, oriented toward moral cultivation and the reformation of the self through worship, knowledge, and ethics, with the ultimate aim of drawing closer to God. By contrast, new religious movements often develop discourses centered on individual satisfaction and success, combine diverse beliefs and practices in eclectic ways, and may exhibit more secular tendencies. For these reasons, interpreting Sufism within the framework of new religious movements appears conceptually problematic. The study also emphasizes that equating new formations in popular culture that employ a “Sufi” idiom and symbolism with the Sunni Sufi tradition can lead to conceptual confusion, and it underscores the need to preserve Sufism’s historical and normative framework.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• New Religious Movements
• Esotericism
• New Age
• Mysticism

Kaynakça

1. Ali Behcet Efendi. Âdâb-ı Nakşbendiyye. trc. Siraceddin Önlüer. İstanbul: Hâcegân Yayınları, 2013.
2. Alıcı, Mustafa. “Yeni Dinî Hareketlerin Klasik Dinlerden Farkı: Post-Modern Paganizm Geleneksel Dindarlığa Karşı”. Akra Kültür Sanat Ve Edebiyat Dergisi 5/13 (2017), 23-32.
3. Arslantaş, Yüksel. “Tasavvufun Doğuşunda Dış Tesirler Meselesi”. Türk Dünyası Araştırmaları 124 (2000/01), 223-232.
4. Ayhan, Necdet. “İslâm Tasavvufunda Hint Tesiri İddiaları Üzerine Bir İnceleme”. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 6/12 (2021), 177-198.
5. Bağdâdî, Muhammed b. Muhammed b. Süleyman. el-Hadîkatü’n-nediyye fî tarîkati’n-Nakşbendiyye ve’l-behceti’l-Hâlidiyye. İstanbul: Hakikat Kitabevi, 2012.
6. Barker, Eileen. “Ageing in New Religions: The Varieties of Later Experiences”. Diskus 12 (2011), 1-23.
7. Başer, Hacı Bayram. Şeriat ve Hakikat. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
8. Cebecioğlu, Ethem. “Şatahât İbarelerinin Anlaşılmasına Doğru: Metodik Bir Deneme”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 7/17 (2006), 7-27.

9. Cusack, Carole M. “Leaving New Religions”. Handbook of Leaving Religion. ed. Daniel Enstedt vd. 231-241. Leiden: Brill, 2020.
10. Ertit, Volkan – Çifçi, Osman Zahid. “Birbirinin Yerine Kullanılan İki Farklı Kavram: Dünyevileşme ve Sekülerleşme”. Bilimname 2021/44 (2021), 279-312.
11. Eşmeli, İsmet – Topal, Sena Sultan. “Yeni Dini Hareketler ve Kutuluş Öğretisi”. Universal Journal of Theology 7/2 (2022), 91-107.
12. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâü ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-marife, ts.
13. Genn, Celia A. “The Development of a Modern Western Sufısm” . Sufism and the ‘Modern’ in Islam. ed. Martin van Bruinessen – Julia Day Howell. 257-278. Londra: I.B. Tauris, 2007.
14. Geylânî, Abdülkâdir. el-Gunye li tâlibî tarîki’l-hak. haz. Muhammed Hâlid Ömer. Beyrut: Dârü İhyâi’t-türâsi’l-Arabî, 1996.
15. Guénon, René. Doğu Metafiziği ve Tasavvuf. trc. Yunus Emre Kalın. İstanbul: Kapı Yayınları, 2022.
16. Güneş, Abdurrahman. “Toplumsal Bir Protesto: Yeni Dinî Hareketler”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 33/1 (2023), 401-412.
17. Güngör, Erol. İslâm Tasavvufunun Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1993.
18. Hammer, Olav. “Sufism for Westerners”. Sufism in Europe and North America. ed. David Westerlund. 127-143. Londra: RoutledgeCurzon Press, 2004.
19. Hânî, Muhammed b. Abdullah. el-Behcetü’s-seniyye fî âdâbi’t-tarîkati’n-Nakşbendiyye. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.
20. Hücvîrî, Ebü’l-Hasen Alî b. Osmân b. Ebî Alî el-Cüllâbî. Keşfü’l-mahcûb. trc. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
21. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Kahire: Matbaatüs’s-saâde, 1974.
22. İmâm Rabbânî, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Abdilehad b. Zeynilâbidîn el-Fârûkī es-Sirhindî. Mektûbât. trc. Kasım Yayla. 2 Cilt. İstanbul: Merve Yayınları, ts.
23. Kirman, Mehmet Ali. “Batıda Ortaya Çıkan Yeni Dinî Hareketlerin Bazı Özellikleri ve Toplumsal Tabanları”. Dinî Araştırmalar 1/4 (Haziran 1999), 223-233.
24. Kirman, Mehmet Ali. “Dinin Ekonomik Modeli Küreselleşme Sürecinde Dine Yeni Bir Yaklaşım”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/18-19 (2005), 147-161.
25. Kirman, Mehmet Ali. Yeni Dinî Hareketler Sosyolojisi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
26. Kirman, Mehmet Ali. “Yeni Dinî Hareketleri Tanımlama Problemi ve Tipolojik Yaklaşımlar”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/4 (2003), 27-43.
27. Kotku, Mehmet Zahid. Risâle-i Hâlidiyye ve Âdâb-ı Zikir Risâlesi. İstanbul: Server Yayınları, 2018.
28. Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâle. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2001.
29. Mekkî, Ebû Tâlîb. Kūtü’l-kulûb. thk. Âsım İbrâhîm el-Keyyâlî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2005.
30. Melton, J. Gordon. “Perspective: Toward a Definition of “New Religion””. The Journal of Alternative and Emergent Religions 8/1 (Temmuz 2004), 73-87.
31. Muhâsibî, Hâris. “el-Kasd ve’r-rücû` ilallâh”. el-Vesâyâ. thk. Abdülkâdir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986.
32. Mulholland, Peter – Salazar, Carles. “New Religion Movements”. The Oxford Handbook of Religion in Modern Ireland. ed. Gladys Ganiel – Andrew R. Holmes. 489-504. Oxford: Oxford University Press, 2024.
33. Nicholson, Reynold Alleyne. “A Historical Enquiry concerning the Origin and Development of Sufism, with a list of Definitions of the terms ‘Ṣúfi’ and ‘Taṣawwuf,’ arranged chronologically”. The Journal of the Royal Asiatic Society (Nisan 1906), 303-348.
34. Nicholson, Reynold Alleyne. İslâm Sûfîleri (The Mystics of Islam). trc. Mehmet Dağ vd. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1978.
35. Özkan, Ali Rafet. “Seküler Dindarlık Biçimleri: Yeni Dini Hareketler”. Sekülerleşme ve Dinî Canlanma. haz. Ali İsra Güngör. 307-322. Ankara: Türkiye Dinler Tarihi Derneği, 2008.
36. Piraino, Francesco. “Sufism Meets the New Age Discourse: Part 1: A Theoretical Discussion”. International Journal for the Study of New Religions 11/1 (2020), 13-34.
37. Piraino, Francesco. Sufism in Europe: Islam, Esotericism and The New Age. trc. Anna Fitzgerald. Edinburg: Edinburgh Universty Press, 2024.
38. Piraino, Francesco – Sedgwick, Mark (ed.). Global Sufism. Londra: Hurst & Company, 2019.
39. Sedgwick, Mark. “Foreword”. Sufism in Europe: Islam, Esotericism and The New Age. trc. Anna Fitzgerald. xi-xv. Edinburg: Edinburgh Universty Press, 2024.
40. Sedgwick, Mark. “The Islamisation of Western Sufism After The Early New Age”. Global Sufism. ed. Francesco Piraino – Mark Sedgwick. 35-53. Londra: Hurst & Company, 2019.
41. Serbestiyet. “Yeni Çağın İstismarı: Plastik Sufiler”. Erişim 30 Ağustos 2024. https://serbestiyet.com/yazarlar/yeni-cagin-istismari-plastik-sufiler-179264/
42. Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma`. thk. Abdulhalîm Mahmûd. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’d-dîniyye, 2002.
43. Sühreverdî, Ebü’n-Necîb. Âdâbü’l-mürîdîn. haz. ve thk. Menâhem Milson. Kudüs: Habeş el-Matbaatü’t-Ticâriyye, 1977.
44. Sühreverdî, Şehâbeddîn. Avârifü’l-meârif. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 2006.
45. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Derecâtü’s-sâdıkîn”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
46. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Cevâmiʿu âdâbi’s-sûfiyye”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
47. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Edebü mücâleseti’l-meşâyıh ve hıfzu hurmâtihim”. Mecmûa-i Âsâr-ı Ebû Abdurrahman Sülemî. nşr. Nasrullah Pûrcevâdî. thk. Kenneth Honerkamp. Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî, 1990.
48. Sülemî, Ebû Abdurrahman. “Sülûkü’l-ʿârifîn”. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemî’nin Risâleleri. trc. ve nşr. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
49. Tirmizî, Hakîm. Riyâzetü’n-nefs. haz. İbrâhîm Şemseddîn. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2005.
50. Turan, Süleyman. “Yeni Dini Hareketler Konusunda Türkiye’deki Literatür”. Tezkire Dergisi 86 (2023), 43-54.
51. Turan, Süleyman. “Yeni Dini Hareketlerle İlgili Türkiye’deki ve Batı’daki Literatür”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/27 (Yaz 2013), 561-596.
52. Uludağ, Süleyman. “Baba”. Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 4/365-366. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
53. Van Bruinessen, Martin – Howell, Julia Day (ed.). Sufism and the ‘Modern’ in Islam. Londra: I.B. Tauris, 2007.
54. Verkânisî, Fethullah. Âdâb-ı Şeyh Fethullah. trc. Mehmet Saki Çakır. İstanbul: Hâcegân Yayınları, 2018.
55. Yaman, Hikmet. "İsmi Olmayan Bir Hakikatten Hakikati Olmayan Bir İsme Varan Yolculuk: Oryantalist Çalışmalarda Tasavvufun Menşeine Dair Tartışmalar Üzerine Bir Değerlendirme." AKADEMİAR Dergisi 1 (2016), 15-48.
56. Yıldız, Mehmet. Kudüs’ün Fethini Müjdeleyen Endülüslü Sûfî İbn Berrecân. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2019.