Son Dönem Âlimlerinden İsmail Çetin’in Tevessül ve İstiğâse Konularındaki Görüşleri

Yıl 2025, Sayı: 19, 201 - 228, 31.12.2025

Hamdi Yalçın

https://doi.org/10.46231/sufiyye.1768991

Öz

Son dönem âlimlerinden İsmail Çetin, ilmi geleneğe mensup bir ailede yetişmiş; kelâm, felsefe, mantık, belagat, tefsir, hadis ve tasavvuf gibi İslami ilimlerin pek çok alanında eğitim almış ve bu alanlarda dikkate değer eserler kaleme almıştır. Özellikle Ömer Nasuhi Bilmen’den “Muvazzah İlm-i Kelâm” adlı eseri tahsil etmiş olması, onun klasik kelâm birikimini neşet ettiği çevreden güçlü bir şekilde devraldığını göstermektedir. Çetin’in ilmî ilgileri arasında özel bir yere sahip olan tevessül, teveccüh, istiğâse ve iksâm gibi tartışmalı meseleler, onun itikadî duyarlılığı ile şekillenmiş ve bu konulara ilişkin olarak derinlikli ilmî çözümlemeler ortaya koymasına vesile olmuştur. Bu bağlamda İsmail Çetin, tevessül konusunu Allah’ın kudret, irade ve te’sir sıfatları çerçevesinde değerlendirmiş; meseleyi naslara, sahâbe ve selefin uygulamalarına dayandırarak temellendirmeye çalışmıştır. Çetin, “zat ile tevessül” ile “ölü veya gaib kimselerden dua talep etme” gibi günümüzde tartışmalı kabul edilen tevessül türlerini meşru gören bir yaklaşımı savunmakta ve bu görüşünü üç yüz kırk civarında klasik ve modern kaynağa dayandırarak güçlendirmektedir. Bu çerçevede İbn Teymiyye’nin Hz. Peygamber’in vefatından sonra onunla tevessülü caiz görmeyen anlayışı ile İzzeddîn b. Abdüsselâm’ın, peygamber dışında herhangi bir şahısla tevessülü gayrimeşru sayan görüşünü eleştiriye tabi tutmuş; tevessülü bid’at ve şirk sayan yaklaşımları reddetmiştir. Çetin’e göre gerek hayatta gerekse vefatlarından sonra peygamberler, evliya ve salih kimselerle tevessül etmek, onların Allah katındaki salih amelleri ve faziletleri vesilesiyle Allah’tan talepte bulunmak itikadi bir sapma değil, bilakis sahih ve meşru bir Ehl-i Sünnet anlayışıdır. Bunun karşısında yer alan ve tevessülün her türünü şirk kabul eden görüşlerin, temelde Muhammed b. Abdülvehhâb’ın temsil ettiği selefî çizgiye dayandığını belirten Çetin, bu yaklaşımın Ehl-i Sünnet sınırlarının dışına çıktığını özellikle vurgulamaktadır. Bu çalışmada, İsmail Çetin’in tevessül başta olmak üzere teveccüh, istiğâse ve iksâm gibi konulara dair görüşlerini, ilgili meseleleri ele alırken kullandığı ilmî yöntemi, dayandığı kaynaklar, ortaya koyduğu deliller ve yaptığı eleştiriler bağlamında sistematik biçimde analiz edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Tasavvuf , Tevessül , Vesile , İstiğâse , İksâm.

The Views of İsmail Çetin, a Recent Scholar, on the Subjects of Intercession and Istighase

Öz

İsmail Çetin, who has recently emerged as a prominent scholar in the fields of theology and Sufism, was raised in a family steeped in scholarly tradition. He received training in numerous areas of Islamic sciences, including theology, philosophy, logic, rhetoric, tafsir (commentary on hadith), and Sufism, and has authored notable works in these areas. His study of Ömer Nasuhi Bilmen’s “Muvazzah İlm-i Kelâm” demonstrates his strong inheritance of classical theological knowledge from his ancestral environment. Controversial issues such as tawassul, tawajjuh, istighasa, and iksam, which hold a special place among Çetin’s scholarly interests, were shaped by his theological sensitivities and led him to develop profound theological analyses on these topics. In this context, Ismail Çetin evaluated the issue of intercession within the framework of God’s attributes of power, will, and influence, attempting to establish the issue by drawing upon the Quranic texts and the practices of the Companions and Salaf (predecessors). Çetin defends an approach that legitimizes currently controversial forms of intercession, such as “intercession through a person” and “requesting prayers from the dead or absent,” and supports this view by citing approximately three hundred and forty classical and modern sources. Within this framework, he criticized Ibn Taymiyyah’s view that deemed intercession through the Prophet Muhammad after his death impermissible, as well as Izz ad-Din ibn Abd al-Salam’s view that deemed intercession through anyone other than the Prophet illegitimate and rejected approaches that deemed intercession an innovation or polytheism. According to Çetin, seeking intercession with prophets, saints, and righteous individuals, whether during their lifetime or after their death, and seeking God’s help through their good deeds and virtues in God’s sight, is not a deviation from the faith, but rather a valid and legitimate Sunni practice. Çetin states that opposing views, which consider all forms of intercession to be polytheism, are fundamentally based on the Salafi line represented by Muhammad ibn Abd al-Wahhab, and he particularly emphasizes that this approach goes beyond the bounds of Sunni Islam. This study systematically analyzes İsmail Çetin’s approaches to topics such as tawassul (intercession), tawajjuh (contact), istighasah (religious support), and iksam (religious support), in light of the scholarly methods he employed, the sources he relied on, the evidence he presented, and his critiques. Thus, Çetin’s place within theological thought and his relationship with tradition will be evaluated and presented in both theoretical and practical dimensions.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Mysticism , Tawassul , Wasila , istighâse , İksam.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnavut vd. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1421/2001.
• Askalânî, İbn Hacer. Fethu’l-Bâri Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. M. F. Abdülbaki - Muhibbuddin el-Hatib. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, 1379/1959.
• Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâliḳ. Müsnedü’l-Bezzâr (el-Bahrü’l-Zehhar). thk. Mahfuzu’r-Rahman Zeynullah. 18 Cilt. Medinetü’l-Münevvere: Mektebetü’l-ulûm ve’l-hükm, 2009.
• Bezzâz, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. İbrâhîm. el-Fevâʾid. thk. Hilmi Kâmil - Esad Abdülhadi. Suudi Arabistan: Dâru İbnü’l-Cevzî, 1417/1997.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-Lüğa ve Sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâruʼl-ilm liʼl-melâyîn, 1407/1987.
• Çetin, İsmail. Bedʾü’l-emâlî Şerhi. Isparta: Dilara Yayınları, 2013.
• Çetin, İsmail. Ehl-i Sünnet’in Nazarı İ’tikâdın Ölçüsüdür. Isparta: Dilara Yayınları, 2021.
• Çetin, İsmail. Mesâfü’l-ʿulemâʾi’l-etḳiyâʾi’l-aḫbâri’l-aḫyâr fi’t-tevḥîdi ve’t-tevekküli ve’t-tevessüli bi’l-enbiyâʾi ve’l-evliyâʾi’l-ebrâr. Isparta: Dilara Yayınları, ts.
• Çetin, İsmail. Müminin İstikameti Velînin Kerâmeti’dir. İstanbul: Rehber Yayıncılık, 1986.
• Çetin, İsmail. Tevessül. Isparta: Dilara Yayınları, 2013.
• Ebû Ubeyde, Ma’mer b. el-Müsennâ. Mecâzü’l-Kurʾân. thk. Fuat Sezgin. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 1381/1961.
• El-Harbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. İshâk b. İbrâhîm. Garîbü’l-hadîs. thk. Süleyman b. İbrâhim b. Muhammed el-Âyid. Cidde: Camiatü Ümmi’l-kurâ, 1405/1985.
• Erdemci, Cemalettin. “Kelam İlminde Haberin Epistemolojik Değeri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/1 (2006), 153-176.
• Eş’arî, Ebü’l-Hasen. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfu’l-musallîn. thk. Naim Zerzur. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Âsîre, 1436/2015.
• Gözün, Abdulvehhab. “İbn Teymiyye’nin Tevessül Anlayışına Eleştirel Bir Yaklaşım”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (Haziran 2018), 15-42.
• İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekir. el-Musannef. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 15 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1409/1989.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Mecmûu Fetâvâ. drl. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. 5 Cilt. b.y.: y.y., 1418/1997.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Kâʿide celîle fi’t-tevessül ve’l-vesîle. thk. Rabî’ b. Hâdî Umeyr el-Medhalî. Acman: Mektebetü’l-furkân, 1422/2001.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. Menâḳıbü’l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, b.y.: Dâru Hicr, 1409.
• İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed b. Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. thk. Savfân Adnan ed-Dâvûdî. Beyrut: Dârü’l-Kalem-Dârü’ş-Şâmiyye, Dımaşk-Beyrut 1412.
• Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. thk. Mustafa es-Sekâ. 20 Cilt. Kahire: y.y., 1965.
• Kâdî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Vehbe Yayınları, 1416/1996.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
• Kuşeyrî, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. Hâccâc. Sahîhu Muslim. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-türâsî’l-Arabî, ts.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm. Kuşeyrî Risâlesi. çev. Ali Arslan. Ankara: Alperen Yay., 2003.
• Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdulkadir Ata. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1411/1990.
• Ögke, Ahmet. “İzz b. Abdisselâm’da Fıkıh- Tasavvuf İlişkisi”. Dini Araştırmalar Dergisi 6/18 (Haziran 2004), 183-199.
• Özdirek, Recep. “ÇETİN, İsmail”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/290-291. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Râzî, Fahruddîn. Mefâtîhu’l-Gayb (Tefsîr-î Kebîr). çev. Suat Yıldırım vd. ed. Ahmet Hikmet Ünalmış. 23 Cilt. İstanbul: Huzur Yayınevi, 2013.
• Remlî, Şihâbüddîn Ahmed b. Ahmed b. Hamza. Fetâva’r-Remlî. drl. Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ahmed b. Hamza er-Remlî. 4 Cilt. b.y.: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
• Sâlih b. Fevzân. İanetü’l-müstefîd bi şerhi Kitabi’t-Tevhîd. Beyrut: Müesssetü’r-risale, 1435/2014.
• Sübkî, Ebü’l-Hasen Takıyyüddîn Alî b. Abdilkâfî b. Alî b. Temmâm. Şifâʾü’s-sekâm fî ziyâreti hayri’l-enâm. thk. Hüseyin Muhammed Ali Şükrî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1391/1971.
• Sülemî, Ebû Abdirrahmân. et-Tabâkâtu’s-Sûfîyye. thk. Ahmed el-Şerbâsî. b.y.: Kitabu’ş-Şu’eb, 1419/1998.
• Şirazi, Abdulkerim Biazar. “Tevessül”. Misbah: İslâmî Düşünce ve Araştırma Dergisi 3/7-8 (İlkbahar-Yaz 2014), 167-185.
• Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, t.s.
• Uysal, Ayşenur. İsmail Çetin’in Hayatı, Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Yalçın, Hamdi. Cevheretü’t-Tevhîd Şerhlerinde Mu‘tezile Eleştirisi. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2022.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Tevessül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/6-8. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Yıldırımer, Şahban. “Şatibi’nin Metodolojisinde Tasavvufun Fıkhi Temelleri”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 11/2 (Temmuz 2013), 129-138.
• Yusuf, Muhammed Hattar. el-Mevsuatü’l-Yusufiyye bi beyâni edilleti’s-sufiyye. Dımaşk: Dârü’t-Takva, 2003.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. 18 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1427/2006.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitabi’l-Arabî, 1407/1986.