“Dünya ve Ukbâ Sultâni” Âdile Sultan’in Tasavvuf Dünyasi

Yıl 2025, Sayı: 19, 169 - 200, 31.12.2025

Şeyda Öztürk

https://doi.org/10.46231/sufiyye.1781011

https://izlik.org/JA52YF36BN

Öz

Tasavvuf tarihinde kadın sûfîlere dair ilk bilgileri sağlayan sadece sınırlı sayıda biyografi ve tabakât kaynağı bulunmaktadır. Kadın sûfîlerin seyr u sülûk (manevî yolculuk) deneyimlerini aydınlatan vâridât türü eserler ise neredeyse tamamen yoktur. Bu bağlamda, tasavvufla ilişkisi bilinen kadın sûfîlerin, âlimlerin ve şairelerin kaleme aldığı ilmî eserler ile vâridât türü risaleler ve dîvânlar, kadınların tasavvufla ilişkisine dair önemli bilgileri saklayan gizli hazineler işlevi görmektedir. Bu çalışma, Sultan II. Mahmud’un kızı olan Âdile Sultan’ın (1826–1899) Dîvânı’nda yer alan tasavvufî unsurları ve manevî yolculuğa dair yansımaları incelemektedir. On dokuzuncu yüzyılda yaşamış bir Osmanlı prensesi olan Âdile Sultan, sadece kendi tasavvufî deneyimlerini kaydetmekle kalmamış, aynı zamanda katıldığı sohbetler ve sağladığı maddî ve manevî destek aracılığıyla tekkeler ve şeyhlerle bağlar kurmuştur. Tarihî kaynaklar onun dindarlığını, cömertliğini ve dirayetli kişiliğini; ayrıca mûsiki, şiir ve hat gibi güzel sanatlara olan yeteneğini ve döneminin eğitim hayatına yaptığı katkıları vurgulamaktadır. Âdile Sultan’ı Osmanlı sultanları arasında farklı kılan özelliği ise duygu ve düşünce dünyasını benzersiz bir şekilde ortaya koyan Dîvânı’dır. Âdile Sultan, Osmanlı hanedanında dîvân sahibi olduğu bilinen tek kadın sultandır. Padişah–şeyh ilişkileri üzerine birçok çalışma bulunmakla birlikte, onun Dîvânı bir kadın sultanın tasavvufa bakışı, tasavvufa yönelişi ve sûfîlerle irtibatı hakkında son derece zengin bilgiler sunmaktadır. Konuyla ilgili ikinci önemli kaynak ise bıraktığı vakfiyelerdir. Dîvânı ile birlikte bu vakfiyeler, saray hiyerarşisinde öne çıkan bir Osmanlı prensesinin derviş yönünü ortaya koymakta ve onun yazıya döktüğü seyr u sülûk yolculuğunu görünür kılmaktadır. Yirminci yüzyılın eşiğinde Dîvânı’nda aktardıkları, saray–tekke–şeyh ilişkilerine dair açık ve takip edilebilir veriler sunmaktadır. Ayrıca Dîvânı’nda tarikat âdâbı, mürid–mürşid ilişkileri, tasavvufî hâl ve makamlarla ilgili tasvirleri ve tarikat silsilesine dair aktardığı bilgiler bizlere hem nüfuz hem de maddî imkân sahibi bir kadın müridin manevî yolculuğunu görme imkânı tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Âdile Sultan , Kadın , Âdile Sultan Dîvânı , Nakşibendiyye , Seyr u sülûk .

The Sufi World of Adile Sultan, “Sultan of the World and the Hereafter”

https://izlik.org/JA52YF36BN

Öz

In the history of Sufism, only a limited number of biographical and ṭabaqāt sources provide early information about female mystics. Works of the wāridāt type, which illuminate the seyr u sulūq (spiritual journey) of women Sufis, are almost entirely absent. In this context, the scholarly writings of female Sufis, scholars, and poets—together with wāridāt -type treatises and dīwāns—function as hidden treasures that preserve significant insights into women’s engagement with Sufism. This study examines the mystical elements and reflections on the spiritual path in the Dīwān of Adile Sultan (1826–1899), daughter of Sultan Mahmud II. A nineteenth-century Ottoman princess, Adile Sultan not only recorded her own mystical experiences but also forged connections with tekkes (Sufi lodges) and sheikhs by attending gatherings and offering material and financial support. Historical sources emphasise her piety, generosity, and resolute character, alongside her talents in music, poetry, and calligraphy, and her contributions to education in her era. What sets her apart among Ottoman princesses is her authorship of a Dīwān, which uniquely reveals her emotional and intellectual world. Adile Sultan is the only woman of the Ottoman dynasty known to have composed such a work. While many studies discuss sultan–sheikh relations, her Dīwān offers particularly rich insights into a woman’s perspective on Sufism, her devotion, and her ties to mystics. A second major source is the set of waqfiyyas she left behind. Together with her Dīwān, they reveal the dervish dimension of a prominent Ottoman princess within the palace hierarchy and make visible the mystical journey she expressed in writing. At the dawn of the twentieth century, her accounts provide transparent evidence of palace–tekke–sheikh relations. In her Dīwān, the descriptions of the rules of the Sufi order, the relationships between disciple and master, the states and stages of mysticism, as well as the information she conveys about the spiritual lineage of the order, provide us with the opportunity to observe the spiritual journey of a female disciple who possessed both influence and material means.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Adile Sultan , woman , Adile Sultan’s Dīwān , Naqshbandiyya , seyr u sulūq.

Kaynakça

• Abdullah Dehlevî. Makamāt-ı Mazharî. çev. Necdet Tosun. İstanbul: Erkam Yayınları, 2024.
• Ahmet Cevdet Paşa. On Dokuzuncu Yüzyılda Osmanlı Devlet Yönetimi Tezakir. 4 cilt. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 1. Basım, 2019.
• Akyıldız, Ali. Âdile Sultan Müsrif Mümin Muîn Şâir. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
• Algar, Hamid. ‘‘Nakşibendiyye’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/335-342. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Ayverdi, Sâmiha. Arkamızda Dönen Dolaplar. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2020.
• Azamat, Nihat. “Âdile Sultan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/382-383. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Bursalı Mehmet Tâhir. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Âmire. 3 Cilt. 1333/1914.
• Göktürk, Hakkı. “Bâlâ Câmii ve Tekke, Türbe, Sebil ve Çeşmeleri”. İstanbul Ansiklopedisi (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat, 1958), 4/1955-1959.
• Gölpınarlı, Abdülbâki. 100 Soruda Tasavvuf. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 2. Basım, 1985.
• Gölpınarlı, Abdülbâki. Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî: Vilâyet-nâme. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1995.
• Hucvîrî. Hakikat Bilgisi Keşfü’l-Mahcûb. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2010.
• Hüseyin Vassâf. Hicâz Hâtırası. çev. Mehmet Akkuş. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2011.
• İnal, Mahmud Kemal. Son Asır Türk Şairleri. 3 Cilt. Ankara: Milli Eğitim Basımevi, 1. Basım, 1969.
• Keleş, Reyhan. “Âdile Sultanın Şiirlerinde Dînî Hassâsiyet”. Uluslararası İslam ve Kadın Çalıştayı. 373-399. Iğdır: Iğdır Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Koç, Mustafa. Revnakoğlu’nun İstanbul’u İstanbul’un İç Tarihi Fatih. 5 Cilt. İstanbul: Fatih Belediyesi Kültür Yayınları, 2021.
• Koçu, Reşad Ekrem. “Adile Sultan”. İstanbul Ansiklopedisi, 1/216-217. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat, 1958.
• Lütfi Efendi, Ahmed. Vak’anüvîs Ahmed Lütfi Efendi Târihi 6-7-8. 8 Cilt. 1. Basım. İstanbul: Tarih Vakfı-YKY Yayınları, 1999.
• Mazak, Ferdâ. Sultan II. Mahmud’ın Kızı Âdile Sultan. İstanbul: Çamlıca Kültür ve Yardım Vakfı Yayınları, 2000.
• Molla Murad, Vekâyinâme. İstanbul: Süleymâniye Kütüphanesi, Ali Emîri, 103, 5a-6a.
• “Muhammed Cân”. ed. İlhan Apak. İslam Alimleri Ansiklopedisi. 18/ 95. İstanbul: Türkiye Gazetesi, ts.
• Naci, Elif. “Türk Sarayında Müstesnâ Bir Prenses Âdile Sultan”. Hayat Tarih Mecmuâsı 2/10 (Kasım 1965). 27-33.
• Nasuhoğlu, Ahmet Muhtar. Yâd-ı Mâzî ve Hayatımın Tarihi. çev. Ömer Hakan Özalp- Ayşe Raziye Özalp. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007.
• Ocak, Ahmet Yaşar. Veysel Karanî ve Üveysîlik. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Evrâk-ı Berat [EV.BRT]. No. 94, Gömlek No. 33; BOA, Sadaret Mektubî Kalemi Mühimme Evrakı [A.) MKT.MHM]. No. 73, Gömlek No. 86. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
• Osmanoğlu, Ayşe. Babam Sultan Abdülhamid. İstanbul: Timaş Yayınları, 3. Basım, 2007.
• Osmanzâde Hüseyin Vassâf. Sefîne-i Evliyâ. thk. Mehmet Akkuş-Ali Yılmaz. 5 Cilt. İstanbul: Kitabevi, 2006.
• Öngören, Reşat. “Seyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 39/50-52. İstanbul:Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
• Özdemir, Hikmet. Âdile Sultan Dîvânı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
• Özdemir, Hikmet. Âdile Sultan Vakfiyesi. İstanbul: Türkiye İlmi İçtimai Hizmetler Vakfı, 1998.
• Öztuna, Yılmaz. Başlangıcından Zamanımıza Kadar Büyük Türkiye Tarihi. 11 Cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1983.
• Şentürk, M. Hüdai. “Murad Nakşibendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/188-189. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Özköse, Kadir-Şimşek, Halil İbrahim. Altın Silsile’den Altın Halkalar. Ankara: Nasihat Yayınları, 2009.
• Tosun, Necdet. “19. Yüzyılda Mekke’de Önemli Bir Nakşbendî Şeyhi: Muhammed Cân”. Prof. Dr. Ethem Cebecioğlu’na Armağan. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• Tosun, Necdet. Bahâeddîn Nakşbend Hayatı, Görüşleri, Tarîkatı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
• Tosun, Necdet. “Nakşibendiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/ 342-343. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Tosun, Necdet. “Veysel Karanî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/74-75. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Tosun, Necdet. Abdullah Dehlevî (Hayatı ve Sohbetleri), İstanbul, 2025.
• Uludağ, Süleyman. “Abdullah ed-Dihlevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/ 94-95. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Uludağ, Süleyman. “Hâlidiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/ 296-299. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Uludağ, Süleyman. “Sohbet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37/350-351. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Uyar, Gülgûn. Ehl-i Beyt İslam Târihinde Ali-Fâtıma Evlâdı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2008.
• Yücer, Hür Mahmut. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf (19.Yüzyıl). İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.