Abdurrahman Sâmî Efendi’nin Hediyyetü’l-âşıkîn Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Abdurrahman Sâmî (1879-1934), Osmanlı’nın son döneminde yaşamış, on iki tarikattan icâzetli ve Kasımpaşa Yahyâ Kethüda Dergâhı’nın son postnişini olan bir Uşşâkî şeyhidir. Müellifin dinî-tasavvufî eserlerinden biri olan Hediyyetü’l-âşıkîn, 1330/1914’te İstanbul’da basılmış, 36 sayfalık matbu bir irşad risâlesidir. Eserde îman, İslâm, ibâdet, ahlâk ve muâmelât gibi temel konuların yanı sıra seyr ü sülûk, mürşidin vasıfları ve hakîkat âşıklarının ibâdet hayatı, âyet ve hadisler ışığında nasihat üslubuyla ele alınmıştır. Didaktik mahiyetteki eserin dili devrine göre sadedir. Bu araştırmada eser, ulaşılabilen tek matbu nüshası esas alınarak metin tahlili yöntemiyle incelenmiştir. Âyet ve hadisler tespit edilerek mealleriyle dipnotta gösterilmiş, iktibaslar transkripsiyonlu olarak verilmiş ve tasavvufî kavramlar Kuşeyrî, Hucvîrî ve Gazzâlî gibi klasik kaynaklarla mukayese edilmiştir. Bu inceleme; eserin klasik ilmihal çerçevesini aşarak ibâdetleri hem fıkhî hem bâtınî boyutlarıyla ele aldığını; şerîat-tarîkat-hakîkat-marifet mertebelerini her bir ibâdette göstererek ibâdet-ubûdiyyet-ubûdet ve avâm-havâs-ehassü’l-havâs tasnifleriyle Kûtü’l-kulûb ve İhyâ ile başlayan irşad metni geleneğini Uşşâkî çizgisinde sürdüren muhtasar bir temsilcisi olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca eserde müellifin Dîvân’ında yer almayan şiirlerin tespiti, onun edebî yönüne dair yeni bir bilgidir. Bu çalışmada müellifin hayatı ve ilmî kişiliği hakkında bilgi verildikten sonra daha evvel akademik bir incelemeye konu olmamış Hediyyetü’l-âşıkîn’in muhteva tahlili yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Tasavvuf
• Uşşâkîlik
• Abdurrahman Sâmî
• Hediyyetü’l-âşıkîn.

Etik Beyan

Çalışmada alıntılar kaynaklarıyla beraber gösterilmiştir.

An Analysis of Abdurrahman Sâmî Efendi’s Work Entitled Hediyyetü’l-Âşıkîn

Öz

Abdurrahman Sâmî (1879–1934) was a late-Ottoman Uşşâkî shaykh who held authorizations (icâzet) from twelve Sufi orders and was the last postnişin of the Kasımpaşa Yahyâ Kethüda Dervish Lodge. One of his works, Hediyyetü’l-âşıkîn, is a 36-page guidance treatise (irşād) printed in Istanbul in 1330/1914. In a didactic, admonitory style, it treats faith, Islam, worship, morality, social transactions, and the Sufi path (seyr ü sülûk) in the light of Qur’anic verses and hadiths. Using its sole accessible printed copy, the study analyzes the work textually: its verses and hadiths are identified and translated in the footnotes, quotations are given in transcription, and its Sufi concepts are compared with classical sources (Qushayrī, Hujwīrī, Ghazālī). The analysis shows that the work moves beyond the classical catechism (ilmihal) by treating worship in both its juridical (fıqhī) and esoteric (bāṭinī) dimensions, and that -through the classifications of ʿibāda-ʿubūdiyya-ʿubūda and ʿawām-khawāṣṣ-khawāṣṣ al-khawāṣṣ and the stages of sharīʿa, ṭarīqa, ḥaqīqa, and maʿrifa applied to each act of worship- it concisely continues, along the Uşşâkî line, the guidance-text tradition begun by Qūt al-qulûb and the Iḥyāʾ. Poems absent from the author’s Dîvân further illuminate his literary side. The study thus offers the first academic content analysis of Hediyyetü’l-âşıkîn.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Sufism
• The Uşşaki Sufi Order
• Abdurrahman Sâmî
• Hediyyetü’l-âşıkîn.

Kaynakça

1. Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî. Tuhfetü’l-Uşşâkiyye (Uşşâkî Sâliklerinin Âdâbı). haz. Mahmut Erol Kılıç. çev. Abdurrahman Sami Efendi. İstanbul: Asitâne-i Uşşakî Neşriyatı, 1998.
2. Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî. Tuhfetü’l-Uşşâkiyye (Uşşâkî Sâliklerinin Âdâbı). haz. Mahmut Erol Kılıç. çev. Abdurrahman Sami Efendi. İstanbul: Sufi Kitap, 2016.
3. Abdurrahman Sami. Evrâdü’l-mukarrabîn. Dersa’âdet: Matbaa-i Osmâniyye, 1332.
4. Abdurrahman Sami. Hediyyetü’l-âşıkîn. Dersa’âdet: Necm-i İstikbal Matbaası, 1330/1914.
5. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2019.
6. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
7. Aḥmed b. Ḥanbel, Ebû ʿAbdullâh Aḥmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ḫadîs̱, 1416/1995.
8. Ahmed Câhidî Uşşâkî. Nasihatname (Kitâbü’n-nasîha). haz. Hamit Er. İstanbul: H Yayınları, 2017.

9. Akkuş, Mehmet. Abdullah Salahaddin-i Uşşâkî: Hayatı ve Eserleri. İstanbul: Hikemiyat, 2020.
10. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
11. Arpaguş, Safi - Baydar, Kübra Betül. “Tasavvuf'ta Âdâb ve Erkân Risâleleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 15/30 (2019), 285-315.
12. Ayar, Mehmet Halit. “Şeyh Abdurrahman Sâmî Efendi’nin Nâme-i Muharrem’i”. Artuklu Akademi 3/2 (2016), 41-77.
13. Aydemir, Selahattin. Uşşakiler - Abdurrahman Sâmi Niyazî ve Ahmet Şücaeddin. Ankara: Kültür Ajans, 3. Basım, 2025.
14. Baş, Mehmet Şamil. Aydınlı Bir Uşşâkî Şeyhi: Ömer Hulûsî ve Dîvân’ı. İstanbul: Okur Akademi, 1. Basım, 2014.
15. Batur, Halil. “Abdurrahman Sâmî Saruhanî’nin Esmâ-i Hüsnâ Kasidesi”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 8/3 (2022), 1852-1869.
16. Buhârî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm el-Buhârî. Ṣahîhu’l-Buhârî. thk. Muṣṭafa Dîb el-Buġâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
17. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi, 2009.
18. Çakmaklıoğlu, Muhammet Mustafa. İbn Arabî’ye Göre İbadetlerin Manevi Yorumları. İstanbul: İnsan Yayınları, 2. Basım, 2013.
19. Demirci, Mehmet. “İbadetlerin İç Anlamı”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 1/3 (2000), 9-31.
20. Derin, Süleyman. Abdurrahman Sami’nin Hayatı, Eserleri ve Tefsir-i Fâtiha-i Şerîfe Risalesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
21. Doğan, Ali Fahri. “Tasavvuf Ehlinin Namaz Hakkındaki Görüşleri ve İki Örnek”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2016), 69-95.
22. Durmaz, Enes. Abdurrahmân Sâmî’nin Mi’yâru’l-Evliyâ’sı (İnceleme-Metin). Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
23. Ebu Davud. Sünenu Ebû Dâvûd. thk. Muhammed Abdulaziz el-Halidi. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
24. Eraydın, Selçuk. Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 7. Basım, 2004.
25. Erzen, Mehmet Halil. Abdurrahman Sâmî’nin Kenzü’l-’Âşıkîn’i. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
26. Gazali. İhyâu ulûmu’d-dîn. çev. Ahmet Serdaroğlu. 4 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınları, 1975.
27. Hâkim, Ebû Abdullah Muhammed. el-Müstedrek ʿale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkâdir Ata. Beyrut, 1990.
28. Hucvîrî, Ali b. Osman el-Cüllâbî. Keşfü’l-Mahcûb (Hakikat Bilgisi). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1996.
29. İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd ʿAbdulbâḳî. 2 Cilt. Kahire: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1953.
30. İbnülemin Mahmut Kemal İnal. Son Asır Türk Şâirleri. 4 Cilt. İstanbul: Maarif Matbaası, 1940.
31. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergah Yayınları, 6. Basım, 2003.
32. Kaya, Naciye. Abdurrahmân Sâmî’nin Dört Eseri: Dîvân, Mevlîd, Mir’ât-ı Eyyâm, Nâme-i Muharrem (İnceleme-Metin). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
33. Kaya, Naciye. Uşşâkî’de Bul Aşkı. İstanbul: H Yayınları, 2016.
34. Kılıç, Mahmud Erol. “Uşşâkıyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/232-233. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
35. Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım Abdülkerim. Er-Risâletü’l-Kuşeyriyye (Kuşeyrî Risalesi). çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
36. Muslim, Ebû’l-Hasen Muslim b. el-Haccâc el-Ḳuşeyrî en-Nîsâbûrî. Ṣahîhu Muslim. thk. Muhammed Fuâd ʿAbdulbâḳî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1374/1955.
37. Nesâʾî, Ebû ʿAbdurrahmân Ahmed b. Şuʿayb el-Horâsânî. es-Sunenu’l-Kubrâ. thk. Hasen ʿAbdulmunʿîm. 10 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1421/2001.
38. Osmanzâde Hüseyin Vassâf. Sefîne-i Evliyâ. haz. Mehmet Akkuş - Ali Yılmaz. 5 Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
39. Özcan, Aslınur. Abdurrahman Sâmî Efendi’nin Kenzü’l-Ârifîn Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
40. Özcan, Aslınur. “Abdurrahmân Sâmi Efendi’nin Kenzü’l-Ârifîn Adlı Eseri ve İlgili Eserde Yer Alan Hadislerin Tahlili”. Hadis Tetkikleri Dergisi 13/2 (30 Aralık 2015), 95-115.
41. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 18 Haziran 2026. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sami-niyazi-abdurrahman-sami-efendi
42. Saklan, Bilal. “Kūtü’l-Kulûb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/501-502. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
43. Semerkandî, Ebü’l-Leys. Kurretü’l-uyûn ve müferrihu’l-kalbi’l-mahzûn. Mısır: Matbaatü’l-Âmire, 1304.
44. Serrâc, Ebû Nasr. el-Lümaʿ. thk. Abdülhalîm Mahmûd - Tâhâ Abdülbâkī Sürûr. Kahire: Dâr al-Kütüb al-Hadîse, 1960.
45. Sunar, Cavit. Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları, 2003.
46. Suyûtî, Celaleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Câmiu’s-sağîr. çev. Seyit Avcı. 3 Cilt. Konya: Serhat Kitabevi, 2013.
47. Sühreverdî, Ebu Hafs Sihâbuddin Ömer. Avârifü’l-Maʿârif (Tasavvufun Esasları). thk. H. Kamil Yılmaz - İrfan Gündüz. İstanbul: Erkam Yayınları, 1989.
48. Taner, Yüsra. 19. Yüzyılda Bir Uşşâkî Şeyhi: Abdurrahman Sâmi Saruhânî. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
49. Tirmiẕî, Ebû ʿÎsâ Muhammed b. ʿÎsâ. es-Sunen. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
50. Türer, Osman. Ana Hatlarıyla Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Ataç Yayınları, 2. Basım, 2013.
51. Türk, İdris. Tasavvuf Düşüncesinde İbadetlerin İç Anlamı. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
52. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2001.