Kasımpaşa Uşşâkî Âsitânesi’nin Son Postnişîni: Mustafa Sâfî Efendi

Öz

Tasavvuf tarihinin mühim yollarından biri olan Uşşâkîlik, Osmanlı’nın son dönemlerinden günümüze kadar uzanan etkisiyle dikkat çeken, aşk merkezli bir irfan geleneğidir. Bu geleneğin önemli temsilcilerinden biri olan ve Kasımpaşa Uşşâkî Âsitânesi’nin son postnişîni olarak bilinen Mustafa Sâfî Efendi 1274 (1858) yılında Burdur’da dünyaya gelmiştir. Dinî eğitimini İstanbul’da tamamlamasının ardından ilmî yeterliliği ve tedris faaliyetlerindeki başarısıyla kısa sürede temayüz ederek Fatih Camii’ndeki derslerinin yanı sıra resmî eğitim kurumlarında da görev yapmıştır. Uşşâkî şeyhi Fahreddin Himmetî’den irşad izni alıp ilk olarak Fatih’teki Fındıkzâde Tekkesi’nin daha sonra Hasan Hüsameddin Uşşâkî Âsitânesi’nin meşihat görevini üstlenmiştir. Çalışmanın temel amacı literatürde hakkında müstakil bir inceleme bulunmayan Mustafa Sâfî Efendi’nin hayatını, tasavvufî şahsiyetini ve tarikat içindeki konumunu ele almaktır. Bu çerçevede arşiv belgeleri ve yazma eserler de dikkate alınarak Mustafa Sâfî Efendi’nin silsilesi, aldığı tasavvufî eğitim, seyrü sülûk anlayışı ve irşad faaliyetleri incelenmiştir. Elde edilen veriler, Mustafa Sâfî Efendi’nin Uşşâkîliğin usûl ve erkânını muhafaza etmekle birlikte, özellikle ahlâkî olgunlaşmayı merkeze alan bir terbiye anlayışını benimsediğini göstermektedir. Ayrıca onun, Osmanlı’nın son ve Cumhuriyet’in ilk döneminin sosyal ve dinî şartları içinde Uşşâkî geleneğin sürekliliğini sağlamada önemli bir rol üstlendiği tespit edilmiştir. Böylece, daha önce hakkında herhangi bir akademik çalışma olmayan Mustafa Sâfî Efendi’nin tanıtılması ve Uşşâkî geleneğine olan etkilerini alan araştırmacılarının istifadesine sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Mustafa Sâfî Efendi
• Halvetiyye
• Uşşâkîlik
• Kasımpaşa Uşşâkî Âsitânesi

The Last Sheikh of Kasimpasa Ushshāqī Āsitāne: Mustafa Sāfī Efendi

Öz

Ushshāqiyya order, one of the important paths in the history of Sufism, is a love-centered mystical tradition that has attracted attention with its influence extending from the late Ottoman period to the present day. Mustafa Sāfī Efendi, one of the important representatives of this tradition and known as the last sheikh of the Kasimpasa Ushshāqī Āsitāne, was born in Burdur in 1274 (1858). After completing his religious education in Istanbul, he quickly distinguished himself with his scholarly competence and success in teaching, and served in official educational institutions in addition to his lessons at the Fatih Mosque. He received ijazah (license) for spiritual guidance from the Ushshākiyya sheikh Fahreddin Himmetī and first assumed the leadership of the Fındıkzāde Tekke (Lodge/Sufi Center) in Fatih, and later the Hasan Hüsameddin Ushshāqī Āsitāne. The main objective of this study is to examine the life, Sufi personality, and position within the Sufi order of Mustafa Sāfī Efendi, a subject for which there is no independent study in the literature. In this context, considering archival documents and manuscripts, Mustafa Sāfī Efendi’s lineage, Sufi education, understanding of spiritual journey (sayr-u suluk), and guidance activities have been investigated. The data obtained show that Mustafa Sāfī Efendi, while preserving the principles and customs of the Ushshāqiyya order, adopted a model of upbringing that particularly focused on moral maturity. Furthermore, it has been determined that he played a significant role in ensuring the continuity of the Ushshākī tradition within the social and religious conditions of the late Ottoman and early Republican periods. Thus, the aim is to introduce Mustafa Sāfī Efendi, about whom there has been no previous academic study, and to present his influence on the Ushshākiyya tradition to researchers in the field.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Mustafa Sāfī Efendi
• Khalwatiyya
• Ushshāqiyya
• Kasimpasa Ushshākī Āsitāne.

Etik Beyan

Sufism, Mustafa Sāfī Efendi, Khalwatiyya, Ushshāqiyya, Kasimpasa Ushshākī Āsitāne.

Kaynakça

1. Abdullah Salâhî Uşşâkî. Mirâtü’l-Esmâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4595.
2. Abdullah Salâhî Uşşâkî. Mirâtü’l-Esmâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4595.
3. Abdürrezzak Kâşânî. Sûfîlerin Kavramları: Istılâhâtu’s-Sûfiyye. çev. ve şerh. Abdurrezzak Tek. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024.
4. Abdürrezzak Kâşânî. Sûfîlerin Kavramları: Istılâhâtu’s-Sûfiyye. çev. ve şerh. Abdurrezzak Tek. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2024.
5. Akkuş, Mehmet. “Hüsameddin Uşşâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/515. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
6. Akkuş, Mehmet. “Hüsameddin Uşşâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/515. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
7. Albayrak, Sadık. Son Devir Osmanlı Uleması. 5 Cilt. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 1996.
8. Albayrak, Sadık. Son Devir Osmanlı Uleması. 5 Cilt. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 1996.

9. Ardıç, Necdet. Kur’ân-ı Kerîm’de Yolculuk: Tûr Sûresi ve Nusret Tura Hazretleri. Tekirdağ: y.y., 2017.
10. Ardıç, Necdet. Kur’ân-ı Kerîm’de Yolculuk: Tûr Sûresi ve Nusret Tura Hazretleri. Tekirdağ: y.y., 2017.
11. Ardıç, Necdet. İrfan Mektebi: Hak Yolunun Seyir Defteri. İstanbul: H Yayınları, 2016.
12. Ardıç, Necdet. İrfan Mektebi: Hak Yolunun Seyir Defteri. İstanbul: H Yayınları, 2016.
13. Ardıç, Necdet. Mektuplarda Yolculuk. y.y.: Tekirdağ, 2018.
14. Ardıç, Necdet. Mektuplarda Yolculuk. y.y.: Tekirdağ, 2018.
15. Bursalı Mehmet Tâhir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. haz. Mehmet Ali Yekta Saraç. Ankara: Tuba, 2016.
16. Bursalı Mehmet Tâhir. Osmanlı Müellifleri. 3 Cilt. haz. Mehmet Ali Yekta Saraç. Ankara: Tuba, 2016.
17. Ceyhan, Semih. “Salâhî Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/17-19. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
18. Ceyhan, Semih. “Salâhî Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/17-19. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
19. Ceyhan, Semih. Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür. İstanbul: İsam Yayınları, 2015.
20. Ceyhan, Semih. Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür. İstanbul: İsam Yayınları, 2015.
21. Denkçi, Serkan. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: Necdet Ardıç Terzi Baba, Hayatı, Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı. Bursa: Bursa Akademi, 2019.
22. Denkçi, Serkan. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür: Necdet Ardıç Terzi Baba, Hayatı, Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı. Bursa: Bursa Akademi, 2019.
23. Dokuyan, Sabit. “Tekkelerin Kapatılması ve Tasfiye Süreci (1925-1938)”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 98 (2021), 232-236.
24. Dokuyan, Sabit. “Tekkelerin Kapatılması ve Tasfiye Süreci (1925-1938)”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 98 (2021), 232-236.
25. Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin Efendi. Tibyânü Vesâili’l-Hakâik fî Beyâni Selâsili’t-Tarâik. 3 Cilt. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 431.
26. Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin Efendi. Tibyânü Vesâili’l-Hakâik fî Beyâni Selâsili’t-Tarâik. 3 Cilt. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 431.
27. İstanbul Müftülüğü Şer’î Siciller Arşivi . Sicil Defteri. Dosya No. 3440, Defter No. 7.
28. İstanbul Müftülüğü Şer’î Siciller Arşivi . Sicil Defteri. Dosya No. 3440, Defter No. 7.
29. Kara, Mustafa. Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2002.
30. Kara, Mustafa. Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2002.
31. Kara, Mustafa. Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları: Tarikatlar, Tekkeler, Şeyhler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005.
32. Kara, Mustafa. Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları: Tarikatlar, Tekkeler, Şeyhler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005.
33. Kılıç, Mahmud Erol. “Cemâleddin Uşşâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/314- 315. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
34. Kılıç, Mahmud Erol. “Cemâleddin Uşşâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/314- 315. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
35. Kılıç, Mahmud Erol. “Bursa’da Uşşâkîler”, Bursa’da Dünden Bugüne Tasavvuf Kültürü. Bursa: Kültür Sanat ve Turizm Vakfı Yayınları, 2002.
36. Kılıç, Mahmud Erol. “Bursa’da Uşşâkîler”, Bursa’da Dünden Bugüne Tasavvuf Kültürü. Bursa: Kültür Sanat ve Turizm Vakfı Yayınları, 2002.
37. Kılıç, Mahmud Erol. Anadolu Tasavvuf Tarihine Notlar II. İstanbul: Sufi Yayınları, 2016.
38. Kılıç, Mahmud Erol. Anadolu Tasavvuf Tarihine Notlar II. İstanbul: Sufi Yayınları, 2016.
39. Kılıç, Mahmud Erol. “Uşşâkiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/232-233. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
40. Kılıç, Mahmud Erol. “Uşşâkiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/232-233. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
41. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
42. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
43. Kurnaz, Cemal - Tatçı Mustafa. “Hüseyin Vassâf ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19/18. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
44. Kurnaz, Cemal - Tatçı Mustafa. “Hüseyin Vassâf ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 19/18. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
45. Mehmed Cemâleddin Uşşâkî. Risâle-i Etvâr-ı Seb’a. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2713, Yazma Bağışlar, 4595.
46. Mehmed Cemâleddin Uşşâkî. Risâle-i Etvâr-ı Seb’a. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2713, Yazma Bağışlar, 4595.
47. Mehmed Nazmî Efendi. Osmanlılarda Tasavvufî Hayat: Halvetîlik Örneği. haz. Osman Türer. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
48. Mehmed Nazmî Efendi. Osmanlılarda Tasavvufî Hayat: Halvetîlik Örneği. haz. Osman Türer. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
49. Öngören, Reşat. Osmanlılar’da Tasavvuf: Anadolu’da Sûfîler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl). İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
50. Öngören, Reşat. Osmanlılar’da Tasavvuf: Anadolu’da Sûfîler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl). İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
51. Sâdık Vicdânî. Tomâr-ı Turuk-ı Aliyye. haz. Lütfiye Öztatlıcı - Abdurrezzak Tek. İstanbul: İnsan Yayınları, 2024.
52. Sâdık Vicdânî. Tomâr-ı Turuk-ı Aliyye. haz. Lütfiye Öztatlıcı - Abdurrezzak Tek. İstanbul: İnsan Yayınları, 2024.
53. Sena, Yönlüer Fatma. Mehmed Hazmi Tura. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
54. Sena, Yönlüer Fatma. Mehmed Hazmi Tura. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
55. Şimşek, Selami. Edirne‘de Tasavvuf Kültürü. İstanbul: Buhara Yayınları, 2008.
56. Şimşek, Selami. Edirne‘de Tasavvuf Kültürü. İstanbul: Buhara Yayınları, 2008.
57. Tanman, M. Baha. “Tâhir Ağa Tekkesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/394. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
58. Tanman, M. Baha. “Tâhir Ağa Tekkesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/394. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
59. Tek, Abdurrezzak. Tasavvufun Ana Konuları. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
60. Tek, Abdurrezzak. Tasavvufun Ana Konuları. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
61. Tek, Abdurrezzak. Silsile-i Uşşâkıyye: Halvetî-Uşşâkî Yolunun Velileri. Bursa: Bursa Akademi 2021.
62. Tek, Abdurrezzak. Silsile-i Uşşâkıyye: Halvetî-Uşşâkî Yolunun Velileri. Bursa: Bursa Akademi 2021.
63. Tura, M. Nusret. Karagün Dostuyum I-III. İstanbul: Doğruluk Matbaası, 1964.
64. Tura, M. Nusret. Karagün Dostuyum I-III. İstanbul: Doğruluk Matbaası, 1964.
65. Tura, M. Nusret. Gönül ve Aşk. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
66. Tura, M. Nusret. Gönül ve Aşk. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
67. Tura, M. Nusret. Mektuplar. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
68. Tura, M. Nusret. Mektuplar. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
69. Tura, M. Nusret. O’nun Güzel İsimleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
70. Tura, M. Nusret. O’nun Güzel İsimleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
71. Tura, M. Nusret. Râh-ı Aşk. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
72. Tura, M. Nusret. Râh-ı Aşk. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
73. Tura, M. Nusret. Erler Demine. İstanbul: H Yayınları, 2017.
74. Tura, M. Nusret. Erler Demine. İstanbul: H Yayınları, 2017.
75. Ardıç, Necdet. Mektuplarda Yolculuk. Tekirdağ: y.y., 2018.
76. Ardıç, Necdet. Mektuplarda Yolculuk. Tekirdağ: y.y., 2018.
77. Uludağ, Süleyman. “Halvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/386. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
78. Uludağ, Süleyman. “Halvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/386. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
79. Uşşâkîzâde İbrahim Hasib Efendi. Zeyl-i Şekâik. haz. Ramazan Ekinci. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
80. Uşşâkîzâde İbrahim Hasib Efendi. Zeyl-i Şekâik. haz. Ramazan Ekinci. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
81. Vassâf, Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. 5 Cilt. İstanbul: Kitabevi, 2006.
82. Vassâf, Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. 5 Cilt. İstanbul: Kitabevi, 2006.
83. Vassâf, Hüseyin. Gerçeği Gösteren Ayna: Mirât-ı İncilâ-yı Hakikat. İstanbul: H Yayınları, 2016.
84. Vassâf, Hüseyin. Gerçeği Gösteren Ayna: Mirât-ı İncilâ-yı Hakikat. İstanbul: H Yayınları, 2016.
85. Vassâf, Hüseyin. Dîvân. haz. Mustafa Tatçı vd. İstanbul: Kırkanbar Yayınları, 2012.
86. Vassâf, Hüseyin. Dîvân. haz. Mustafa Tatçı vd. İstanbul: Kırkanbar Yayınları, 2012.
87. Vassâf, Hüseyin. Müntehabât-ı Ezhâr-ı İrfân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 2314.
88. Vassâf, Hüseyin. Müntehabât-ı Ezhâr-ı İrfân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 2314.
89. Vassâf, Hüseyin. Vâkıât: Keşif Günlüğü. haz. Abdullah Taha Orhan. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2012.
90. Vassâf, Hüseyin. Vâkıât: Keşif Günlüğü. haz. Abdullah Taha Orhan. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2012.
91. Yıldız, Fatih. Halvetî Azizlerin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2019.
92. Yıldız, Fatih. Halvetî Azizlerin Etvâr-ı Seb’a Risaleleri. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2019.
93. Yücel, Yusuf. Son Dönem Uşşâkî Şeyhlerinden Mehmet Nusret Tura Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
94. Yücel, Yusuf. Son Dönem Uşşâkî Şeyhlerinden Mehmet Nusret Tura Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.