An Evaluation of Jealousy in Sufi Thought within the Context of Divine Love (Mahabbah) and Ghayratullah

Öz

Jealousy, defined as a negative attitude directed toward others, is regarded as a blameworthy emotion. On the other hand, in Islamic moral thought and particularly in Sufi literature, there are encouraged and praised meanings of jealousy. Jealousy has different types, some of which are considered acceptable while others are condemned. Although the term jealousy is commonly perceived in a negative light, Islam emphasizes the necessity of a moderate and justified form of jealousy. Indeed, the Prophet Muhammad (peace be upon him) expressed pride in his own jealousy and also underscored the jealousy of God. “Love” (maḥabbah), described as divine love, is one of the principal technical terms of Sufism, and one of its signs is jealousy. At this stage, jealousy (ghayrah) ceases to be an ego-driven sense of possessiveness and is transformed into a sensitivity aimed at protecting love. Thus, jealousy is purified of its negative aspects through love of God and is ethically restructured. The term ghayratullah, which refers to God’s jealousy, signifies His will that His servants love Him above all else and worship Him alone. Consequently, this study goes beyond the negative perception of jealousy and reveals how this emotion undergoes a transformation within the axis of mahabbah and “divine jealousy” (ghayratullah) in Sufi thought. Jealousy, understood as the anxiety and concern that arise when the beloved is preferred by another, is therefore closely connected with love and devotion. As love for God and His Messenger increases in the hearts of believers, the jealousy they feel for them likewise intensifies. While emphasis is often placed on jealousy in its sense associated with envy (ḥasad), insufficient attention is given to the form of jealousy that is pleasing to God. In order to address this gap in literature, the present study focuses on the positive dimension of jealousy. By recalling the striking perspectives of the Sufis on jealousy -namely ghayrah- it is stated that jealousy manifests as one of the spiritual signs of the heart. In this context, the significant role that jealousy plays in the love of Allah is discussed. Within the scope of the study, it has been observed that jealousy, when melted in the mold of Sufism, ceases to be an egoistic claim and transforms into the sensitivity of protecting the love of Allah in the servant’s heart. It has been concluded that jealousy is deeply related to mahabbah and ghayratullah.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Mahabbah
• love
• jealousy
• ghayrah.

Tasavvuf Düşüncesinde Kıskançlığın Muhabbet ve Gayretullah Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Başkasına duyulan olumsuz bir tutum olarak nitelendirilen kıskançlık yerilen bir duygudur. Öte yandan
İslâm ahlâk düşüncesinde ve özellikle tasavvuf literatüründe kıskançlığın teşvik edilen ve övülen anlamları da
bulunmaktadır. Mâkul görülen ve yerilen olmak üzere kıskançlığın farklı türleri vardır. Yaygın algıya göre kıskançlık
çoğunlukla olumsuz mânalara gelse de İslâm’da makul seviyede kıskançlığın gerektiğinin altı çizilmektedir.
Nitekim Hz. Muhammed (s.a.s.) kendi kıskançlığıyla övünüp Allah’ın kıskançlığını da vurgulamaktadır.
İlâhî aşk olarak nitelendirilen “muhabbet” tasavvufun ana ıstılahlarından biridir. Muhabbetin alâmetlerinden
biri de kıskançlıktır. Zira kıskançlık (gayret) bu merhalede nefsî bir sahiplenme duygusu olmaktan çıkıp sevgiyi
koruma hassasiyetine dönüşmektedir. Böylece kıskançlık Allah sevgisiyle negatif yönünden arındırılarak
ahlâkî açıdan yeniden yapılandırılır. Cenâb-ı Hakk’ın kıskançlığını ifade eden “gayretullah”, kullarının en çok
kendisini sevmelerini ve yalnızca O’na ibadet etmelerini murâd etmesidir. Netice olarak bu araştırma kıskançlığın
olumsuz algısının ötesine geçerek, tasavvuf düşüncesinde bu duygunun “muhabbet” ve “gayretullah” ekseninde
nasıl bir dönüşüme uğradığını ortaya koymaktadır. Sevilenin başkasını tercih etmesiyle oluşan telâş
ve endişe anlamına gelen kıskançlık sevgi ve aşkla da ilişkilidir. Allah ve Resulü’nü sevenlerin kalplerinde
onlara besledikleri sevgi arttıkça onlar için duydukları kıskançlık da ziyadeleşmektedir. Kıskançlığın hasetle
bağdaştırılan anlamına ağırlık verilirken Allah’ın memnun kalacağı kıskançlık türüne yeterince vurgu yapılmamaktadır.
Mevcut literatürdeki bu boşluğu doldurmak amacıyla kıskançlığın olumlu yönüne değinilmiştir.
Sûfîlerin kıskançlıkla, diğer bir ifadeyle gayretle, alakalı dikkat çekici bakış açıları hatırlatılarak kıskançlığın
kalbî alametlerden biri olarak tecelli ettiği belirtilmiştir. Bu kapsamda gayretin Allah sevgisinde oynadığı
önemli rol ele alınmıştır. Çalışma kapsamında tasavvuf kalıbında eriyen kıskançlığın nefsî bir iddia olmaktan
çıktığı; kulun kalbindeki Allah sevgisini muhafaza etme hassasiyetine dönüştüğü görülmüştür. Kıskançlığın
muhabbetle ve gayretullahla derinden ilişkili olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Muhabbet
• Aşk
• Kıskançlık
• Gayret.

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-hafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs. thk. Şeyh Yûsuf b. Muhammed el-Hac Ahmed. Şam: Mektebetü’l-ilmi’l-hadîs, ts.
2. Attar, Ferîdüddîn. Tezkiretü’l-Evliyâ. ed. Süleyman Uludağ. Bursa: İlim ve Kültür Yayınları, 1984.
3. Aydın, İbrâhim Hakkı. “Kenz-i Mehfî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/258-259. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
4. Buhârî, Ebû Abdullah. el-Câmiu’s-Sahîh. Şam - Beyrut: Darü’l-İbnü’l-Kesîr, 2. Basım, 2002.
5. Cevziyye, İbn Kayyim. Âşıklar Kitabı. çev. Feyzullah Demirkıran - Savaş Kocabaş. İstanbul: Şule Yayınları, 2001.
6. Cevziyye, İbn Kayyim. Ravzatü’l-muhibbîn ve nüzhetü’l-müştâkîn. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1983.
7. Chittick, William, Sûfi’nin Aşk Yolculuğu. çev. Ömer Saruhanlıoğlu. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.
8. Chittick, William. Sufi’nin Bilgi Yolu İbn-i Arabî’nin Metafiziğinde Hayal. çev. Ömer Saruhanlıoğlu. İstanbul: Okuyan Us, 1. Basım, 2016.

9. Chittick, William. Hayal Âlemleri İbn Arabî ve Dinlerin Çeşitliliği Meselesi. çev. Mehmet Demirkaya. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 4. Basım, 2016.
10. Çelik, Ramazan - Kiraz, Seydi. “Türk Edebiyatında İbrâhîm bin Edhem”. Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi. Vefatının 100. Yılı Münasebetiyle Ali Emîrî Özel Sayısı (2024), 625-671.
11. Dakake, Maria M. “‘Guests of the Inmost Heart’: Conceptions of the Divine Beloved among Early Sufi Women”. Comparative Islamic Studies 3/1 (2008), 72-97.
12. Demirbağ, Ömer. “Dîvân Şiirinde Kıskançlık”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 45 (Sonbahar 2019), 13-30.
13. Gazzâlî, Ahmed. Aşkın Hâlleri, Sevânihü’l-Uşşâk. çev. Turan Koç - M. Çetinkaya. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2004.
14. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed el-. İhyâ’ü ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-maarif, ts.
15. Graham, Terry. “Ŷoneid: El maestro que hizo el sufismo aceptable para los ortodoxos”. Revista sufí Nematollahi 16 (2008), 4-13.
16. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 14 Mart 2025. https://sozluk.gov.tr/
17. Hökelekli, Hayati. “Kıskançlık”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/495-496. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
18. Ibn al-Arif. Mahasin al-Majalis “The attractions of mystical sessions”. çev. William Elliott - Adnan K. Abdalla. Amersham: Avebury Publishing, 1980.
19. İbn Arabî, Muhyiddin. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
20. İbn Berrecân. Tenbîhü’l-efhâm ilâ tedebbüri’l-kitâbi’l-hakîm ve ta‘arrufi’l-âyât ve’n-nebei’l-‘azîm. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. 5 Cilt. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2013.
21. İbn Hazm, Tavku’l-hamâme fi’l-ülfeti ve’l-üllâf. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Arap Çalışmaları ve Yayıncılık Kurumu, 2. Basım, 1987.
22. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr vd. Kahire: Dâru’l-maârif, ts.
23. İrk, Esra. Değer Yıkıcı Bir Duygu Olarak Haset Psikolojisi Üzerine Bir Araştırma. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
24. Kayrak, M. E. vd. "Kıskançlık Duygusu ile İlgili Bir Derleme". Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 25/3 (2023), 1079-1090.
25. Kâşânî, Abdürrezzak. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
26. Konuk, Ahmed Avni. Mesnevî-i Şerif Şerhi. ed. Mustafa Tahralı vd. 13 Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2004.
27. Kur’ân Yolu. Erişim 17 Mart 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
28. Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risâlesi. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yay., 2. Basım, 1981.
29. Küçük, Raşit. Sevgi Medeniyeti. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2000.
30. Manuel, Ruiz F. “Sufismo: Hujwiri y el amor divino”. Estudios de Asia y Africa 18/2 (56) (Haziran 1983), 191-214.
31. Müslim, Ebu’l-Hüseyn b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. thk. Muhammed Fuad Abdel Abdulbâkî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 1991.
32. Nabil Al Sheikh, Siba. Nebevî Sünnet Işığında Kıskançlık. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
33. Scattolin, Giuseppe. “İslâm Tasavvufu’nda Allah Sevgisi”. çev. Ali Galip Gezgin. Tasavvuf Dergisi 5 (2001), 333-352.
34. Schimmel, Annemarie. "Secrecy in Sufism". Secrecy in Religions. ed. M. Heerma Van Voss - R. J. Z. Werblowsky. Leiden: Brill Publishing, 49, 1987.
35. Şen, Mustafa. “Yûsuf Sûresi Bağlamında Şahsiyet İnşâsı”. Kur’an ve Sünnet Araştırmaları Dergisi 5/2 (Eylül 2025), 31-61.
36. Toprak Şahin, A. "A Study on the Phenomenon of Jealousy in the Context of Ḥadīth Literature and Modern Psychology". Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 11/2 (2025), 442-455.
37. Uludağ, Süleyman. “Aşk” (Tasavvuf). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/11-17. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
38. Yalçın, İsa. Tasavvufî Düşüncede Fenâ Kavramı -Mistik ve Psikolojik Bir Yaklaşım-. Ankara: Kitabe Yayınları, 2025.