Hüseyin Küçük Efendi’nin (öl. 1955) el-Kavlü’l- Mevsûk Adlı Eserinde Râbıta Müdafaası

Öz

Tasavvufî pratiklerin şer‘î meşruiyeti, İslâm düşünce tarihi boyunca tartışılan meselelerden biri olmuştur. Bununla birlikte râbıta, tevessül ve istiğâse etrafında şekillenen tartışmalar özellikle XIX. yüzyıldan itibaren daha görünür hâle gelmiş ve bu konuda çok sayıda reddiye ve müdafaa metninin kaleme alınmasına zemin hazırlamıştır. Son dönem Osmanlı şark ulemâsının önemli simalarından Diyarbakır/Silvanlı Hüseyin Küçük Efendi (öl. 1375/1955), el-Kavlü’l-Mevsûk adlı eserinde söz konusu tartışmalara müdahil olarak râbıta, tevessül ve istiğâseye yöneltilen bid‘at ve tevhid merkezli eleştirilere sistematik cevaplar vermiştir. Bu makale söz konusu eserde yer alan râbıtaya dair eleştiri ve cevapları merkeze almaktadır. Müellif râbıtayı müstakil bir ibadet değil kalbin Allah’a yönelişini kuvvetlendiren terbiyevî bir vasıta olarak konumlandırmakta ve uygulamanın hükmünü şekilsel unsurlardan ziyade niyet, maksat ve yöneliş esasları üzerinden temellendirmektedir. Râbıtaya ilişkin Kur’ân ve Sünnette açık bir nass bulunmadığı yönündeki itirazlar usûl-i fıkhın genel kaideleri, dinin maksatları ve şer‘î hükümlerin vasıta-gaye bütünlüğü çerçevesinde değerlendirilmektedir. Hüseyin Küçük Efendi kalbî yönelişin nihai olarak Allah’a tahsis edildiğini vurgulamakta ve mürşidin konumunu bu ilâhî maksada yönlendiren temsil ve rehberlik vasfıyla sınırlandırmaktadır. Kur’ân ve Sünnete yapılan göndermeler, lügavî tahliller, tarihî süreklilik vurgusu ve tasavvufî otoritelere istişhâd yoluyla kurulan bu savunma, şark medrese geleneğinde tasavvufî pratiklerin çok katmanlı ve bütüncül bir delillendirme mantığıyla ele alındığını göstermekte, ayrıca Osmanlının son döneminde tasavvuf-şeriat ilişkisinin hangi ilmî ilkelere dayanarak tartışıldığını ortaya koyarak râbıta literatürüne metodolojik düzeyde özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Râbıta
• Hüseyin Küçük Efendi
• el-Kavlü’l-Mevsûk
• Nakşibendiyye-Hâlidiyye.

Defense of Rābiṭa in Hüseyin Küçük Efendi’s (d. 1955) al-Qawl al-Mawthūq

Öz

The sharʿī legitimacy of Sufi practices has been a subject of debate throughout the history of Islamic thought. Discussions surrounding practices such as rābiṭa (spiritual connection), tawassul (intercession), and istighātha (crying out for help) became particularly prominent from the nineteenth century onward, leading to the emergence of numerous polemical and apologetic works. Hüseyin Küçük (d. 1375/1955), one of the prominent scholars of the late Ottoman eastern madrasa tradition, intervened in these debates through his work al-Qawl al-Mawthūq, in which he systematically responded to criticisms directed at rābiṭa, tawassul, and istighātha on the grounds of bidʿa and concerns regarding tawḥīd. This article focuses on the criticisms of rābiṭa and Hüseyin Küçük’s responses to them as presented in al-Qawl al-Mawthūq. He does not regard rābiṭa as an independent act of worship; rather, he conceptualizes it as a pedagogical and spiritual means that strengthens the heart’s orientation toward God. Accordingly, he grounds its legal status not in its outward form but in intention, purpose, and spiritual orientation. Objections claiming that rābiṭa lacks an explicit basis in the Qurʾān and the Sunnah are addressed through the general principles of uṣūl al-fiqh, the higher objectives of religion, and the relationship between means and ends in Islamic law. Emphasizing that the ultimate orientation of the heart is directed exclusively toward God, Hüseyin Küçük limits the role of the spiritual guide (murshid) to that of representation and guidance leading the seeker toward this divine goal. Drawing on Qurʾānic and prophetic references, linguistic analyses, historical continuity, and citations from Sufi authorities, Hüseyin Küçük develops a comprehensive defense of rābiṭa. This defense demonstrates the multi-layered and holistic mode of reasoning through which Sufi practices were justified within the eastern madrasa tradition. At the same time, it sheds light on the intellectual principles that shaped debates on the relationship between Sufism and the Sharīʿa in the late Ottoman period and contributes to the methodological study of the literature on rābiṭa.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Rābiṭa
• Hüseyin Küçük
• al-Qawl al-Mawthūq
• Naqshbandiyya-Khālidiyya.

Kaynakça

1. Akdağ, Eyyup. “İmâm Şâfiî’nin (ö. 204/820) Tasavvufî Yaklaşımları”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/43 (2020), 183-208.
2. Âl-Bûrnû, Muhammed Sıdkî. Mevsûʿatü’l-kavâʿidi’l-fıkhiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003.
3. Alptekin, Turan. “Nakşibendi Tarikatinde Zikir, Silsile, Rabıta ve Murakabe Problemi”. Journal of Turkish Studies / Türklük Bilgisi Araştırmaları 19 (1995), 203-229.
4. Asatillaev, Adaham. “Ubeydullah Ahrâr’ın Râbıta Hakkındaki Görüşleri”. MANAS Din Bilimleri Dergisi (MDBD) 2/1 (2023), 14-26.
5. Bağdâdî, Hâlid. er-Risâletü’l-Hâlidiyye fî’r-râbiteti’n-Nakşibendiyye. İstanbul: Mektebetü’l- Hâşimiyye, 2018.
6. Beyhakî, Ebû Bekir. Şuʿabü’l-îmân. thk. Muhtar Ahmed en-Nedvî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’s-sahîh (Sahîhu’l-Buhârî). Beyrut: el- Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2011.
8. Çermik İlçe Müftülüğü, Diyarbakır İl Müftülüğü. “Geçmişten Günümüze Müftülerimiz”. Erişim 16 Haziran 2026. Erişim Adresi: https://diyarbakir.diyanet.gov.tr/cermik/sayfalar/ contentdetail.aspx?ContentId=77&MenuCategory=Kurumsal

9. Çetin, Nuran. “İşârî Yorum ve ‘Doğrularla Beraber Olun’ Âyeti Çerçevesinde Tasavvufta Râbıta Kavramına Bakış”. Geçmişten Günümüze Kur’ân Eksenli Bazı Tartışmalar. ed. Murat Akın - Recep Çetintaş. 337-364. Ankara: İlâhiyât, 2023.
10. Çınar, Nazım. “Nakşbendî Hâlidî Şeyhi Ahmed b. Süleyman el-Ervâdî’nin Râbıta ile İlgili ‘Hakku’s-Sülûk ve’r-Râbıta ve Şemâil-i Cemî’i Silsile’ Risalesi”. Ağrı İslâmi İlimler Dergisi (AGİİD) 5 (2019), 35-56.
11. Çiçek, Mehmet. “Seyda Molla Hüseyin Küçük’ün Hayatı ve İlmi Kişiliği”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 2 (2009), 124-139.
12. Dağistânî, Hasan Hilmi Efendi el-Kahî. es-Sifrü’l-esnâ fī’r-râbitati’l-hüsnâ. thk. Abdülcelil Atâ. Dımeşk: Dâru’n-Nuʿmân, 1998.
13. Devserî, Hüseyin. er-Rahmetü’l-hâbita fî zikri İsmi’z-zâti ve’r-râbita. Kahire: Mektebetü’n-Nîl, ts.
14. Dursun, Akif. “Râbıtanın Tarihî Gelişimi, Tanımı ve Fıkhî Hükmü”. Sufiyye 10 (Haziran 2021), 83-129.
15. Efendi, Mehmed Fevzi. Aynü’l-hakîka fî râbıtati’t-tarîka. İstanbul: Eski Eserler Yayınevi (istek üzerine özel baskı), 2003.
16. Elbânî, Nâsıruddîn. Sahîhu mevâridi’l-zamʾân ilâ zevâidi İbn Hibbân. Riyad: Dârü’s-Sumeyʿî li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2002.
17. Ervâdî, Ahmed b. Süleyman. Risâle fî-hakkı’s-sülûk ve’r-râbıta ve şemâil-i cemî’i silsile. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Düğümlü Baba, nr. 292.
18. Esin, Mehmet Nezir. İlme Adanmış Bir Ömür: Zeynelabidin Âmidî ve el-Mesâilu’l-Maksude Adlı Eseri. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
19. Esin, Mehmet Nezir. “Molla Zeynelabidin Çiçek (Âmidî) ve İlmî Kişiliği”. Dicle İlahiyat Dergisi 21/1 (2019), 40-62.
20. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.
21. Göktaş, Vahit. “Mevlânâ Halid-i Bağdâdî’nin ‘Risaletü fî Tahkîki’r-Rabıta’ Adlı Eseri ve Rabıta ile İlgili Görüşleri”. Tasavvuf Yazıları. 331-345. Ankara: İlahiyat, 1. Basım, 2014.
22. Gündüz, İrfan. “Tasavvufî Bir Terim Olarak Râbıta”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 8/19 (2007), 23-53.
23. Haydarîzâde, İbrahim Fasîh. Tuhfetü’l-’uşşâk. İstanbul: Mektebetü’l-Hâşimiyye, 2018.
24. İbn Hanbel, Ahmed. Kitâbü’z-Zühd. thk. Muhammed Abdüsselâm Şâhin. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
25. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sikât. thk. es-Seyyid Şerefüddîn Ahmed. Kâhire: Dârü’l-Fikr, 1975.
26. İzmirli, Betül. “Kuşadalı İbrâhim Halvetî’nin Râbıta Hakkındaki Görüşleri”. Akademiar Dergisi 7 (Aralık 2019), 89-116.
27. Kârî, Mullâ Ali. el-Masnûʿ fî maʿrifeti’l-hadîsi’l-mevdûʿ (el-Mevdûʿâtü’s-suğrâ). thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1398.
28. Kavak, Abdulcebbar. Mevlânâ Hâlid-i Nakşibendî ve Hâlidîlik. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2016.
29. Kızıler, Hamdi. “Râbıtaya İtirazlar ve Cevaplar: Son Dönem Osmanlı Âlim ve Sûfîlerinden Mehmed Fevzi Efendi’nin Aynü’l-Hakîka fî Râbıtati’t-Tarîka Risalesi Örneği”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2025), 27-44.
30. Kur’an Yolu Meâli. Haz. Hayrettin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez ve Sadrettin Gümüş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
31. Kurnaz, Esra. Edirneli Mehmed Fevzî Efendi’nin Tasavvuf Risâlelerinin İncelenmesi: Râbıta ve Kerâmet Kavramları Çerçevesinde. Türkiye: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
32. Küçük, Hüseyin. el-Kavlü’l-mevsûk fî cevâbi tenkîdâti müftî Çermûk. thk. Sabahaddin el-Çânî. İstanbul: Dârü’r-Ravda, 2020.
33. Memduhoğlu, Adnan. “Molla Hüseyin Küçük ve ‘el-Emvâl’ Adlı Risalesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 27 (Nisan 2016), 661-681.
34. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. Riyâzü’s-sâlihîn. thk. Ali Dandal. Dımaşk: Dâru’l-Belhî, 2005.
35. Okudan, Rifat. “İnsani Bir İnsiyak Olarak Rabıta”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 4/10 (2003), 201-218.
36. Öncü, Mustafa. Molla Hüseyin Küçük ve Şerhu’r-Risâleti’l-Bekriyye Adlı Eseri. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2. Basım, 2024.
37. Sâhib, Muhammed Es’ad. Nûrü’l-hidâye ve’l-irfân fî sirri’r-râbıta ve’t-teveccüh ve hatmi’l-hâcegân (Nakşibendiyye Yolunun Esasları). haz. Mevlüt Özçelik. İstanbul: Şamil Yayınevi, 2025.
38. Sayın, Esma. “İnsan-ı Kamil Olma Sürecinde Rabıtanın Tasavvufi Etkileri”. Uluslararası İslam ve Model İnsan Sempozyumu. 23-32. Kahramanmaraş: Fikir Ajans, 2018.
39. Selvi, Dilaver. Kaynaklarıyla Tasavvuf. İstanbul: Semerkand, 2021.
40. Selvi, Dilaver. Tasavvuf Metodu Olarak Rabıta. İstanbul: Semerkand Yayıncılık, 2016.
41. Sübkî, Tâceddîn. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1991.
42. Süyûtî, Celâleddîn. Cemʿu’l-cevâmiʿ (el-Câmiʿu’l-kebîr). thk. Muhtâr İbrâhîm el-Hâic vd. Kahire: el-Ezher eş-Şerîf, 2005.
43. Süyûtî, Celâleddîn. el-İklîl fî istinbâti’t-tenzîl. thk. Seyfuddîn Abdülkādir el-Kâtib. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1981.
44. Taşpınar, Kadir. Tasavvufta Mürşid Rabıtası. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
45. Tosun, Necdet. “Nakşibendiyye”. Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür. ed. Semih Ceyhan. 611-692. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
46. Tosun, Necdet. “Râbıta”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 34/378-379. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007.
47. Yarar, Halil İbrahim. “Râbıta ve İlgili Bazı Tasavvufî Kavramların Sûfî Gelenek Açısından Tahlili”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/1 (2022.), 509-529.
48. Yıkılmaz, Abdulvahit. “Molla Muhammed Said el-Amedî (Yıkılmaz): Hayatı, İlmî ve Tasavvufî Yönü”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 4 (2010), 137-155.
49. Yiğit, İsmail. “Ribât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/76-79. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.