Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den Semâı Meselesinde Sûfîler İle Hadisçiler Arasındaki İhtilaf

Öz

Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den semâı meselesi, tarihi süreçte hadisçiler ile sûfîleri karşı karşıya getirmiş ve bu meseledeki ihtilaf ise canlılığını sürekli korumuştur. Mütekaddim hadis ulemasının ekseriyeti, Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den semâını sâbit ve sahih bulmazken bu görüşe müteahhir hadis uleması da katılarak onlar da semâın varlığını kabul etmemişlerdir. Hadisçiler tarafından semâın kabul edilmemesi, sûfîlerin görüşlerini derinden sarsmakta ve Hasan-ı Basrî’ye verdikleri manayı tamamen mesnetsiz ve asılsız hale getirmektedir. Zira sûfîler, Hasan-ı Basrî’yi, Hz. Ali’nin talebesi olarak kabul etmişler, Hasan-ı Basrî’nin manevî eğitimini ve zikir telkinini Hz. Ali’den aldığını ve onun elinden de hırka giydiğini savunmuşlardır. Halvetiyye, Rufâiyye, Kübreviyye, ve Sühreverdiyye gibi Hz. Ali’ye mensup tarikatlar bu görüşe uygun olarak tarikat silsilelerini Cüneyd-i Bağdâdî, Serî es-Sekatî, Ma‘rûf el-Kerhî, Dâvûd-i Tâî, Habîb el-‘Acemî ve Hasan-ı Basrî kanalıyla Hz. Ali’ye ulaştırmışlardır. Bu tarikat silsilesi, Hasan-ı Basrî’nin irşad ilmini ve zikir telkinini Hz. Ali’den aldığını açıkça ortaya koymaktadır. Oysa hadisçiler, sûfilerin bu görüşüne Hasan-ı Basrî’nin Hz. Ali’den semâı sâbit ve sahih değil ki talebeliği sahih olsun şeklinde itiraz yöneltmişlerdir. Bu meselede bir kısım hadis uleması ise sûfîlerin yanında yer alarak çoğunluk hadis ulemasının görüşüne karşı çıkmışlar ve semâın sâbit ve sahih olduğunu delilleriyle ortaya koymaya çalışmışlardır. Bunlar arasında öncü ve etkili bir isim olarak bilhassa Süyûtî’nin adını zikretmek gerekir. Bu makale, Hasan-ı Basrî’nin sûfîler nazarındaki konumu, Hz. Ali’den semâını kabul etmeyen çoğunluk hadis ulemasının görüşleri ve bu görüşlere karşı çıkan bazı hadisçilerin söz konusu semâın ispatına dair ortaya koydukları aklî ve naklî delilleri ihtiva etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Hasan-ı Basrî
• Semâ
• Hz. Ali
• İhtilaf.

The Issue of Al-Ḥasan Al-Baṣrī’s Semāʿ (Hearing) From ʿAlī B. Abī Ṭālib the Disagreement Between Sufis and Ḥadīt̲h̲ Scholars

Öz

The issue of al-Ḥasan al-Baṣrī’s semāʿ from ʿAlī b. Abī Ṭālib has historically brought Hadīt̲h̲ scholars and Sufis into disagreement, and this disagreement has continued to this day. The majority of early Hadīt̲h̲ scholars did not consider al-Ḥasan al-Baṣrī’s semāʿ from ʿAlī to be authentic or valid. Later Hadīt̲h̲ scholars also adhered to this view and consequently rejected the semāʿ. Essentially, this view of the Hadīt̲h̲ scholars renders the meaning attributed to al-Ḥasan al-Baṣrī by the Sufis completely baseless and unfounded. This is because the Sufis accepted al-Ḥasan al-Baṣrī as a disciple of ʿAlī, arguing that he received his spiritual education and instruction in dhikr from Ali and was also clothed in the cloak of ʿAlī. The orders affiliated with ʿAlī, such as the Khalwatiyya, the Rifāʿiyya, the Kubrāwīyya, and the Suhrawardīyya, trace their lineage accordingly through Junayd Bag̲h̲dādī, Sarī al-Saqaṭī, Maʿrūf al-Kark̲h̲ī, Dāwūd al-Ṭā’ī, Ḥabīb al-ʿAjamī, and al-Ḥasan al-Baṣrī. This chain of transmission explicitly states that al-Ḥasan al-Baṣrī received his knowledge of guidance and the practice of zikr from ʿAlī. Throughout history, some Hadīt̲h̲ scholars sided with the Sufis and opposed the views of most Hadīt̲h̲ scholars, arguing that semāʿ was real and authentic and attempting to present evidence to prove this. In this regard, al-Suyūṭī should be mentioned as a pioneering and influential figure. This article covers al-Ḥasan al-Baṣrī’s position in Sufism, the views of the majority of Hadīt̲h̲ scholars who did not accept semāʿ from ʿAlī, and the evidence presented by some Hadīt̲h̲ scholars who opposed these views in an attempt to prove the semāʿ.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• al-Ḥasan al-Baṣrī
• Semāʿ (Hearing)
• ʿAlī b. Abī Ṭālib
• controversy.

Kaynakça

1. ‘Aclûnî, Ebü’l-Fedâ İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve mezîlü’l-ilbâs. thk. Abdülhamîd b. Ahmed. 2 cilt. Beyrût: el-Mektebetü’l-‘asriyye, 1420/2000.
2. ‘Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed Bedreddîn. Nuhabü’l-efkâr fi tenkîhi mebâni’l-ahbâr fi Şerhi Me‘âni’l-âsâr. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim. 19 cilt. Katar: Vüzâratü’l-evkâf, 1429/2008.
3. Abdülhay, b. Fahruddîn b. Abdilalî. el-İ‘lâm bimen fî târîhi’l-Hind. 8 cilt. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1420/1999.
4. Abdürrezzâk b. Hemmâm, Ebû Bekir es-San‘ânî. Musannefü Abdirrezzâk. thk. Habîburrahmân el-E’zamî. 11 cilt. Beyrût: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403.
5. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah eş-Şeybânî. Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 cilt. Kâhire: Dârü’l-hadîs, 1416/1995.
6. Aydınlı, Abdullah. “Hasan Basri: Hayatı ve Hadîs İlmindeki Yeri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (Haziran 1988), 91-111.
7. Belâzürî, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Cumel min ensâbi’l-eşrâf. thk. Süheyl Zükkâr Rıyâd ez-Zerkulî. 13 cilt. Beyrût: Dâru’l-fikir, 1417/1996.
8. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.

9. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Ma‘rifetü’s-sünen ve’l-âsâr. thk. Abdülmu‘tî Emin Kal‘acî. 15 cilt. Karâtişî: Câmi‘atü’d-dirâsâti’l-İslâmiyye, 1412/1991.
10. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Şü‘abü’l-îmân. thk. Muhammed es-Saîd Bisyûnî. 7 cilt. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1410.
11. Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. ‘Amr. Müsnedü’l-Bezzâr. thk. Mahfuzurrahmân Zeynullah - ‘Âdil b. Sa’d. 18 cilt. Medine: Mektebetü’l-‘ulûm ve’l-hikem, 1988/2009.
12. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. el-Edebü’l-müfred. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. Beyrût: Dâru’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1409/1989.
13. Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Usûlü. İstanbul: Marmara Ünv. İlahiyat Fak. Vakfı Yayınları, 2008.
14. Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer. es-Sâlis ve’s-semânûn mine’l-fevâidü’l-efrâd. thk. Hallâf Mahmûd. 2 cilt. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1423/2002.
15. Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer. Sünenü’d-Dârekutnî. thk. Şüayb Arnavût - Hasan Abdülmün’ım Şiblî. 5 cilt. Beyrût: Müessesetü’r-risâle, 1424/2004.
16. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân. Sünenü’d-Dârimî (Müsnedü’d-Dârimî). thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 cilt. Su‘ûdiyye: Dâru’l-Muğnî, 1412/2000.
17. Ebû Nu‘aym, Ahmed b. Abdullah el-İsfehânî. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-Arabî, 1394/1974.
18. Ebû Tâlib Mekkî, Muhammed b. Ali. Kûtü’l-kulûb fî mu’âmeleti’l-Mahbûb. thk. Asım İbrahim el-Kayâlî. 2 cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1426/2005.
19. Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Ali et-Temîmî. Müsnedü Ebî Ya‘lâ. thk. Hüseyin Selim Esed. 13 cilt. Dımeşk: Dâru’l-Me‘mûn li’t-türâs, 1404/1984.
20. Elbânî, Muhammed Nâsıruddîn b. el-Hâc Nûh. Silsiletu’l-ehâdîsi’d-daîfe ve’l-mevzû‘a ve eseruha’s-seyyia fi’l-ümme. 14 cilt. Riyad: Dâru’l-marife, 1412/1992.
21. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu ‘ulûmiddîn. 4 cilt. Beyrût: Dâru’l-ma‘rife, ts.
22. Geylânî, Abdülkâdir. Füyuzât-ı Rabbâniyye. çev. Celal Yıldırım. İstanbul: Beyda Yayınevi, 1995.
23. Gumârî, Ahmed b. Muhammed b. Sıddîk. Ali b. Ebî Tâlib İmâmü’l-‘ârifîn (el-Burhânü’l-celî fî tahkîkı intisâbi’s-sûfiyye ilâ ‘Alî). thk. Mürsî Muhammed Ahmed. Kâhire: Matbaatü’s-seâde, 1389/1969.
24. Hâkim Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah. Ma’rifetü ‘ulûmi’l-hadîs. thk. Es-Seyyid Muazzam Hüseyin. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1397/1977.
25. Hüzelî, Ebü’l-Kâsım Yûsuf b. Ali. el-Kâmil fi’l-kırâ‘ât. thk. Cemâl b. es-Seyyid Rüfâ’î. Kâhire: Müessesetü’s-semâ, 1428/2007.
26. İbn ‘Acîbe, Ebü’l-‘Abbâs Ahmed b. Muhammed. el-Bahru’l-medîd. 8 cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1423/2002.
27. İbn ‘Asâkir, Ebu’l-Kâsım Alî b. el-Hasan. Târîhu medîneti Dımaşk. nşr. Muhibbiddîn Ebî Sa‘îd Ömer b. Garâme el-‘Amravî. 80 cilt. Beyrût: Dârü’l-fikir, 1415/1995.
28. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed. el-Merâsîl. thk. Şükrüllah Ni‘metullah Kûcânî. Beyrût: Müessesetü’r-risâle, 1397.
29. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed. el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 cilt. Riyâd: Mektebetü’r-rüşd, 1409.
30. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Ali el‘Askalânî. Tehzîbü’t-tehzîb. 12 cilt. Hindistan: Matbaatü Dâireti’l-Mâ‘ârifi’n-Nizâmiyye, 1326.
31. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Ali el-‘Askalâni. et-Telhîsu’l-habîr fî tahrîci ehâdîsi’r-râfi‘ı’l-kebîr. 4 cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1419/1989.
32. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. nşr. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Türkî. 21 cilt. Kâhire: Dâru hecr, 1418/1997.
33. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmail b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘azîm. nşr. Sâmî b. Muhammed Sellâme. 8 cilt. Riyâd: Dâru tayyibe, 1420/1999.
34. İbn Ma‘în, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ. Târîhu İbn Ma‘în. thk. Ahmed Muhammed Nûr Seyf. 4 cilt. Mekke: Merkezü’l-bahsi’l-ilmî, 1399/1979.
35. İbn Sa‘d, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtü'l-kübrâ. thk. İhsân Abbas. 8 cilt. Beyrût: Daru Sâdır, 1968.
36. İbn Teymiyye, Ebû’l-‘Abbâs Takıyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm. Mecmû‘u’l-fetâvâ. nşr. Enver el-Bâz - ‘Âmir el-Cezzâr. 37 cilt. Mısır: Dârü’l-vefâ, 1426/2005.
37. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. Menâkıbü’l-Esedi’l-Ğâlib. thk. Târık et-Tantâvî. Kâhire: Mektebetü’l-Kur’ân, 1994.
38. İbnü’l-Esîr, Ebü’s-Sa’âdât Mecdüddîn el-Mübârek b. Muhammed. Câmi‘u’l-usûl fî ehâdîsi’r-Rasûl. thk. Abdülkâdir el-Arnâût. 12 cilt. Dımeşk: Mektebetü’l-Halvânî, 1392/1972.
39. İbnü’l-Medînî, Ebü’l-Hasan Ali b. Abdillah. el-‘Ilel. thk. Muhammed Mustafa el-A’zamî. Beyrût: el-Mektebe el-İslâmiyye, 1980.
40. İbnü’l-Mülakkın, Ebû Hafs Ömer b. Ali. et-Tavzîh li-şerhi’l-Câmiʿi’s-Sahîh. thk. Dâru’l-Fellâh. 36 cilt. Dımeşk: Dârü’n-Nevâdır, 1429/2008.
41. İbnü’l-Mülakkin, Ebû Hafs Ömer b. Ali. el-Bedrü’l-münîr fî tahrîci’l-ehâdîs ve’l-âsâri’l-vâkı‘a fi’ş-Şerhi’l-kebîr. thk. Mustafa Ebü’l-Ğayz - Abdullah b. Süleymân. 9 cilt. Riyâd: Dâru’l-hicre, 1425/2004.
42. Kâfî, Ebû Bekir. Menhecü’l-İmâm el-Buhârî fî tashîhi’l-ehâdîs. Beyrût: Dâru İbn Hazım, 1422/2000.
43. Kelâbâzî, Ebû Bekir Muhammed b. İshâk. et-Ta‘arruf li mezhebi ehli’t-tasavvuf. nşr. Ahmed Şemseddîn. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-‘ılmiyye, 1413/1993.
44. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî İbrâhîm Atfîş. 20 cilt. Kâhire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
45. Kübra, Necmüddîn. Tasavvufî Hayat. çev. Mustafa Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2013.
46. Lâlekâî, Ebü’l-Kâsım Hibetullah b. el-Hasan. Şerhu usûli i‘tikâdi Ehli’s-sünne ve’l-cemâ‘a. thk. Ahmed b. Said b. Hamdân. 9 cilt. Suûdiyye: Dâru tayyibe, 1423/2003.
47. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Abdirrahmân. Tuhfetü’l-eşrâf bi ma‘rifeti’l-etrâf. thk. Abdüssamed Şerefüddin. Beyrût: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1403/1983.
48. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. ez-Zekî Abdirrahmân. Tehzîbü’l-kemâl. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma’rûf. 35 cilt. Beyrût: Müessesetü’r-risâle, 1400/1980.
49. Müttakî, ‘Alâuddîn Ali b. Hüsâmeddîn. Kenzü’l-‘ummâl fî süneni’l-akvâl ve’l-ef ‘âl. thk. Bekrî Hayâtî, Safve es-Sekâ. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1401/1981.
50. Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şu’ayb. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmün‘ım Şiblî. 10 cilt. Beyrût: Müessesetü’r-risâle, 1421/2001.
51. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Tehzîbü’l-esmâ ve’l-lügât. thk. Mustafa Abdülkâdir ‘Atâ. 4 cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, ts.
52. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdurrahman. el-Cevâhir ve’d-dürer fî tercemeti Şeyhi’l-İslâm İbn Hacer. thk. İbrâhim Bâcis Abdülmecîd. 3 cilt. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1419/1999.
53. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdurrahmân. el-Makâsıdü’l-hasene. thk. Muhammed Osman el-Haşet. Beyrût:Dârü’l-kütübi’l-‘Arabî, 1405/1985.
54. Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekir. el-Hâvî li’l-fetâvâ. 2 cilt. Beyrût: Dâru’l-fikir, 1424/2004.
55. Süyûtî, Celâleddîn. Tedrîbü’r-râvî (Hadis Usûlü). çev. Muhammed Enes Topgül-Faik Akcaoğlu. 2 cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
56. Şâfi‘î, Ebû Abdillah Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. 8 cilt Beyrût: Dâru’l-ma‘rife, 1410/1990.
57. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk (Târîhu’t-Taberî). 5 cilt. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1407.
58. Taberî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1420/2000.
59. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî (el-Câmi‘u’l-kebîr). thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma’rûf. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-ğarbi’-İslâmî, 1998.
60. Tûsî, Ebû Nasr es-Serrâc. el-Lüma‘. thk. Abdulhalîm Mahmûd - Abdülbâkî Surûr. Mısır: Dârü’l-kütübi’l-hadîse, 1380/1960.
61. Vekî‘, Ebû Bekir Muhammed b. Halef. Ahbâru’l-kudât. thk. Abdülaziz Mustafa el-Merâğî. 3 cilt. Kâhire: el-Mektebetü’t-ticâriyyeti’l-kübrâ, 1366/1947.
62. Yâfi‘î, Ebû Muhammed Abdullah b. Es’ad. Mirâtü’l-cinân ve ibratü’l-yekazân. thk. Halîl Mansûr. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1417/1997.
63. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîri’l-a‘lâm. nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 15 cilt. Beyrut: Dârü’l-ğarbi’l-İslâmî, 2003.
64. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedreddin Ebî Abdillah. en-Nüket ‘alâ Mukaddemeti İbnü’s-Salâh. thk. Zeynülâbidîn b. Muhammed. 3 cilt. Riyâd: Edvâü’s-selef, 1419/1998.
65. Zerkeşî, Ebû Abdillah Bedreddîn Muhammed b. Abdillah. el-Leâlî el-mensûra fî ehâdâsi’l-meşhûra. thk. Mustafâ Abdülkâdir ‘Atâ. Beyrût: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1406/1986.
66. Zeylaî, Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf. Nasbu’r-râye li ehâdîsi’l-Hidâye. thk. Muhammed Avvâme. 4 cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Reyyân, 1418/1997.
67. Ehli’l-hadîs. “Mültekâ Ehli’l-hadîs”. Erişim 17 Temmuz 2025. https://ahlelhdeeth.com/