Mesnevî’nin Üslup Özellikleriyle Beyitlerinin Çözümlenmesi: Bağlam Kopukluğu Olduğu İddia Edilen 1. Defter 2438. Beyit Örneği
Öz
Mesnevî, yazıldıktan sonra hakkında çeşitli çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Bunlardan Hüsameddin
Çelebi’nin (öl. 683/1284) ilk temsilcisi olduğu mesnevîhanlık, sözlü şerh geleneğine dairdir. Yazılı kültürde ise Anadolu sahasında ilkin Müinüddin Mustafa (öl. XV. yy. ?) tarafından manzum bir şerh kaleme alınmıştır. 15. yüzyıldan itibaren Mesnevî hakkında kırktan fazla manzum ve mensur şerh Anadolu sahasında yazılmıştır. Mesnevî şerhleri içerisinde çeşitli çözümleme yöntemleri kullanılmıştır. Bu şerhlerden bir kısmında metni anlamak adına başka meşhur eserlere atıflar yapılırken bir kısmında alıntılanan kıssalarla metin izah edilmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte Mesnevî’nin üslup özelliklerine dair, Şemʼî Şemullâh (öl. 1011/1602-03 [?]) ve İsmâil Rusûhî-i Ankaravî’nin (öl. 1041/1631) şerhlerinde bazı yorumlara rastlanılmaktadır. Bu üslup özellikleri, şairin meramını anlamada yardımcı olacağından şerh usulü olarak değerlendirilebilir ve Mesnevî’nin müşkül görünen beyitlerini açıklamak adına kullanılabilir. Bu makalede Mesnevî’nin bu üslup özelliklerinin, Mesnevî metnini şerh ederken kullanılabilecek unsurlardan biri olduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Üslup özelliklerini şerh metodu olarak kullanmak
adına bir örnek beyit seçilmiştir. Şifâî Mehmed Dede’nin (öl. 1082/1672-73) şerhinde I. cilt 2469. sırada yer
alan ve Şifâî’nin Mesnevî’den olmadığını iddia ettiği beyit örnek beyit yapıldı. Beyit çözümlenmeden önce beytin içinde bulunduğu hikâye ile beytin bağlamı ele alındı ve konudan kısaca bahsedildi. Beytin Şifâî tarafından sorun addedilen hususların belirtilmesi için ilkin Şifâî’nin beyit hakkındaki görüşleri verildi. Akabinde zaman dizinsel olarak Şifâî’den başka on bir şarihin daha beyti ne şekilde şerh ettiği gösterildi. Diğer şerhler değerlendirilirken Şifâî’nin sorun addettiği hususlar üzerinde duruldu. Ayrıca şerhlerin birbirine benzeyen ve birbirini takip eden izahları ortaya konuldu. Yeniden çözümleme yapmak içinse ilkin Şem’î ve Ankaravî’nin şerhlerinde değindiği Mesnevî üslup özellikleri sıralandı. Beytin sorun olarak görülen ifade ve ibareleri cüzlere ayrıldı. Beytin cüzleri kadın ve kadına yakıştırılan “Pertev-i Ḥaḳ/Hakk’ın ışığı” ile “Ḫālıḳest/Yaratıcıdır.” tabirleridir. Kadın kavramının Mesnevî içerisinde ne şekilde yer aldığı örnekleriyle birlikte gösterildi. Bu kavramla beraber beytin diğer cüzlerinin ne şekilde anlaşılması gerektiğiyle ilgili diğer şerhlere müracaat edildi, cüzler arasındaki ilişki ortaya konuldu ve bu
şerhler eleştirildi. Benzer konu ve temaların Mesnevî’de var olup olmadığı araştırıldı. Özellikle kadına yakıştırılan “Pertev-i Ḥaḳ/Hakk’ın ışığı” ile “Ḫālıḳest/Yaratıcıdır.” cüzleri Mesnevî’nin üslup özelliklerinden ve Mesnevî’deki benzer başlıklardan hareketle yeniden yorumlandı.
Anahtar Kelimeler
Analysis of Mathnawi Couplets with Its Stylistic Features: Volume I, 2438th Couplet Example Which is Alleged to Have a Discontinuous Context
Öz
After the Mathnawī was written, various studies began to be done about it. The Mathnawikhan, of which
Husām al-Dīn Celebi (d. 683/1284) was the first representative, is related to the oral commentary tradition. In written culture, the first verse commentary on the Mathnawi in Anatolia was written by Muīn al-Dīn Mustafa (d.XV c.?). More than forty commentaries on the Mathnawi have been written in Anatolia since the 15th century. Various analysis methods were used in the Mathnawi commentaries. In some of these commentaries, references are made to other famous works in order to understand the text, while in others, the text is tried to be explained with quoted stories. In addition, there are passages about the style of the Mathnawi in the commentaries of Sham’ī (d. 1011/1602-03 [?]) and Anqarawī (d. 1041/1631). These stylistic features can be considered as a method of commentary as they will help understand the author’s intention and can be used to explain the seemingly difficult couplets of the Matnawi. This work attempts to demonstrate that these stylistic features of the Mathawi are among the elements that can be used when annotating the Mathnawi text. To this end, we have selected an example
couplet. We chose the couplet in the 2469 place in the first volume of Shifāī’s (d. 1082/1672-73) commentary. Because Shifāī said that this couplet cannot be from the Mathnawi text. We have examined the story in which the couplet is located and the context of the couplet, and we have investigated how eleven other commentators have commented on the couplet after Shifāī’s commentary in chronological order. In other commentaries, we focused on issues that Shifāī considered problematic. We have shown the explanations of the commentaries that are
similar to each other and follow each other. In order to conduct our own analysis, we first listed the Mathnawi’s styles that we extracted from the commentaries of Sham’ī and Anqarawī. Afterwards, we separated the problematic expressions and phrases of the couplet into components. The components of the couplet are woman and the expressions “Partaw-i Ḥaḳ/The light of God” and “Ḫāliḳest/The Creator” that are attributed to women. We have shown with examples how the concept of woman is included in the Mathnawi. Along with this concept, we consulted other commentaries on how the other components of the couplet should be understood, we revealed the relationship between the components and criticized these commentaries. We investigated whether similar topics
and themes exist in the Mathnawi. We commented the phrases “Partaw-i Ḥaḳ/The light of God” and “Ḫāliḳest/The Creator”, which are especially attributed to woman, based on the stylistic features of the Mathnawi and similar stories in the Mathanawi.Keywords:Turkish Islamic Literature, Islamic Sufism, Rumi, Mathnawi 2438. couplet, women, Partaw-i Hak.
Anahtar Kelimeler
