Yûnus Emre’de Öfke ve Sabır: Modern Psikolojik Yaklaşımlarla Karşılaştırmalı Bir Tahlil

Öz

Bu çalışma, Yûnus Emre’nin öfke (buşu/gazap) ve sabır anlayışını, didaktik yapısıyla öfke meselesini doğrudan işleyen Risâletü’n-Nushiyye merkezde olmak üzere, Dîvân’dan tamamlayıcı referanslarla incelemekte; bu tasavvufî çerçeveyi, başta duygu düzenleme olmak üzere öfkeye ilişkin modern psikolojik yaklaşımlarla karşılaştırmalı biçimde değerlendirmektedir. Çalışmada öfke, Yûnus’un inşa ettiği gönül âleminde anlık ve geçici bir duygu durumundan ziyade, ontolojik kökenini “ateş” unsurundan alan, kibri besleyen ve enfüsî nizamı sarsan yıkıcı bir kuvvet olarak ele alınmaktadır. Makale, öfkenin yalnızca ansızın parlayan biçimlerini değil, iç dünyada yerleşerek kin, gıybet ve husumete dönüşen süreğen biçimlerini de takip etmektedir. Bu çerçevede öfkenin “akıl divanı”nı nasıl işlevsiz kıldığı ve kişiyi nasihate karşı bilişsel kapanmaya nasıl sürüklediği metin içi verilerle gösterilmektedir. Çalışmanın temel iddiası, Yûnus Emre’de sabrın pasif bir katlanma değil, öfkeyi süreç içinde düzenleyen, modern duygu düzenleme yaklaşımlarıyla bazı yapısal benzerlikler taşıyan etkin bir nefs terbiyesi aracı olduğudur. Bu bağlamda sabır; öfke anında eylemi durduran bir engel, oluşan tepkiyi aklın muhasebesine tâbi kılan bir idrâk melekesi ve en üst mertebede ilâhî muhabbetin rehberliğinde gazabın zehrini dönüştüren bir simya olarak üç katmanlı bir yapı içinde sunulmaktadır. Böylece makale, tasavvuf geleneğinin nefs terbiyesi anlayışı ile çağdaş psikolojinin öfke ve duygu düzenleme yaklaşımlarının hangi noktalarda kesiştiğini, hangi noktalarda ise birbirinden ayrıldığını ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yûnus Emre
• Risâletü’n-Nushiyye
• Öfke
• Sabır
• Nefs Terbiyesi
• Duygu Düzenleme
• Öfke Psikolojisi

Anger and Patience in Yûnus Emre: A Comparative Analysis with Modern Psychological Approaches

Öz

This study examines Yūnus Emre’s understanding of anger (bushu/gazab) and patience (sabr), taking Risālat al-Nushiyya—which, through its didactic structure, addresses the problem of anger directly—as its central text, supplemented by complementary references from the Dīvān; it evaluates this Sufi framework comparatively through the concepts of modern psychological approaches to anger, foremost among them the emotion-regulation literature. Within the realm of the heart (gönül) that Yūnus constructs, anger is treated not as a momentary and transient emotional state but as a destructive force that draws its ontological root from the element of “fire,” feeds arrogance (kibr), and unsettles the inner order (enfüsī nizām) of the self. The article traces not only the suddenly flaring forms of anger but also its chronic forms, which settle in the inner world and turn into rancor, backbiting, and enmity. Within this framework, it is shown through textual evidence how anger renders the “court of reason” (akil dīvāni) dysfunctional and drives the individual toward a cognitive closure against admonition. The study’s central claim is that, in Yūnus Emre, patience is not a passive endurance but an active instrument for the disciplining of the self (nefs terbiyesi)—one that regulates anger as a process and bears certain structural similarities to modern emotion-regulation approaches. Accordingly, patience is presented within a three-layered structure: a restraint that halts action at the moment of anger; a faculty of discernment that submits the arising reaction to the scrutiny of reason; and, at its highest level, an alchemy that, under the guidance of divine love (mahabbah), transforms the poison of wrath. The article thus aims to reveal the points at which the Sufi tradition’s conception of self-discipline and contemporary psychology’s approaches to anger and emotion regulation converge, and the points at which they diverge.

Anahtar Kelimeler

• Yūnus Emre
• Risālat al-Nushiyya
• anger
• patience
• self-discipline/Sufism (Nafs)
• emotion regulation
• psychology of anger.

Kaynakça

1. Averill, James R. “Studies on Anger and Aggression: Implications for Theories of Emotion”. American Psychologist 38/11 (1983), 1145-1160.
2. Babacan, Vasfi. Yûnus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye’si ve Dîvân’ı: Giriş - İnceleme - Metin - Dizin. İstanbul: Doruk Yayınları, 2015.
3. Berkowitz, Leonard. “On the Formation and Regulation of Anger and Aggression: A Cognitive-Neoassociationistic Analysis.” American Psychologist 45/4 (1990), 494-503. https://doi.org/10.1037/0003-066X.45.4.494
4. Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm el-Buḫârî el-. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. thk. Muṣṭafa Dîb el-Buġâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kes̱îr; Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1414/1993.
5. Bushman, Brad J. others. “Do People Aggress to Improve Their Mood? Catharsis Beliefs, Affect Regulation Opportunity, and Aggressive Responding”. Journal of Personality and Social Psychology 81/1 (2001), 17-32. https://doi.org/10.1037/0022-3514.81.1.17
6. Carver, Charles S. - Harmon-Jones, Eddie. “Anger Is an Approach-Related Affect: Evidence and Implications”. Psychological Bulletin 135/2 (2009), 183-204. https://doi.org/10.1037/a0013313
7. Çeti̇n, Oğuz. “Yûnus Emre’de Kişiliğin Değişimi ve Dönüşümü Aşamasında Tamah ve Kanâat”. Sufiyye 14 (30 Haziran 2023), 279-308. https://doi.org/10.46231/sufiyye.1290528
8. Del Vecchio, Tamara - O’Leary, K. Daniel. “Effectiveness of Anger Treatments for Specific Anger Problems: A Meta-Analytic Review”. Clinical Psychology Review 24/1 (Mart 2004), 15-34. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2003.09.006

9. Elmalılı Hamdi Yazır Meali. Erişim 16 Ocak 2026. https://www.kuranvemeali.com
10. Gölpınarlı, Abdülbaki. Yunus Emre ve Tasavvuf. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1992.
11. Gross, James J. “Emotion Regulation: Current Status and Future Prospects”. Psychological Inquiry 26/1 (02 Ocak 2015), 1-26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781
12. Gross, James J. “The Emerging Field of Emotion Regulation: An Integrative Review”. Review of General Psychology 2/3 (Eylül 1998), 271-299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271
13. Gross, James J. - John, Oliver P. “Individual Differences in Two Emotion Regulation Processes: Implications for Affect, Relationships, and Well-Being.” Journal of Personality and Social Psychology 85/2 (2003), 348-362. https://doi.org/10.1037/0022-3514.85.2.348
14. Husain, Altaf - Hodge, David R. “Islamically Modified Cognitive Behavioral Therapy: Enhancing Outcomes by Increasing the Cultural Congruence of Cognitive Behavioral Therapy Self-Statements”. International Social Work 59/3 (Mayıs 2016), 393-405. https://doi.org/10.1177/0020872816629193
15. Kahn, Ada P. - Fawcett, Jan. The Encyclopedia of Mental Health. New-York: Facts on file inc, 3rd ed., 2008.
16. Karakaş, Ahmet Canan. “Sabır Tutumunun Sürekli Öfke İfade Tarzlarına ve Öfke Kontrolüne Etkisi”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2/1 (2018), 93-111.
17. Karslı, Necmi. “Dindarlık ve Öfke Kontrolü İlişkisi Üzerine Tecrübi Bir Araştırma”. Ekev Akademi Dergisi 16/50 (2012), 57-70.
18. Karslı, Necmi. “Öfke Kontrolü ve Dindarlık İlişkisi Üzerine Nicel Bir Araştırma”. Trabzon İlahiyat Dergisi 12/1 (2025), 327-356. https://doi.org/10.33718/tid.1631899
19. Keskin, Berker. “Karahanlı Türkçesinde Öfke ve Nefret Duygusuna Ait Söz Varlığı Üzerine Bir Değerlendirme”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 6/4 (30 Aralık 2022), 1519-1540. https://doi.org/10.34083/akaded.1196258
20. Kjærvik, Sophie L. - Bushman, Brad J. “The Link Between Narcissism and Aggression: A Meta-Analytic Review.” Psychological Bulletin 147/5 (Mayıs 2021), 477-503. https://doi.org/10.1037/bul0000323
21. Lazarus, Richard S. Emotion and Adaptation. New York: Oxford University Press, 1991.
22. McRae, Kateri, others. “Bottom-up and Top-down Emotion Generation: Implications for Emotion Regulation”. Social Cognitive and Affective Neuroscience 7/3 (Mart 2012), 253-262. https://doi.org/10.1093/scan/nsq103 Novaco, Raymond W. “Anger”. Encyclopedia of psychology. ed. Alan E. Kazdin. 1/170-174. New York: Oxford University Press, 2000.
23. Öztürk, Mahmut. “Öfke Kontrolünde Allah ve Ahiret İnancının Etkisi (Habil-Kabil Örneği)”. Diyanet İlmî Dergi 58/1 (2022), 33-60.
24. Rejeki, Sri, others. “Mindfulness Based Sufism Intervention: Systematic Literature Review”. Ethics, Medicine and Public Health 33 (2025), 101180.
25. Spielberger, Charles D. vd. “Measuring the Experience, Expression, and Control of Anger”. Issues in Comprehensive Pediatric Nursing 18/4 (1995), 207-232.
26. Tatcı, Mustafa. Yûnus Emreden Yolcuya Öğütler: Risâletü’n-Nushiyye Şerhi. İstanbul: H Yayınları, 2021.
27. Tiedens, Larissa Z. - Linton, Susan. “Judgment Under Emotional Certainty and Uncertainty: The Effects of Specific Emotions on Information Processing.” Journal of Personality and Social Psychology 81/6 (2001), 973-988. https://doi.org/10.1037/0022-3514.81.6.973
28. Tuna, Cem - Yıldırım, Yusuf. “Yunus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye Adlı Eserinde Sabır Eğitimi”. Vefatının 700. Yılında Bizim Yunus Sempozyumu Tam Metin Kitabı. ed. Ramazan Ata vd. 33-41. Aksaray: Aksaray Üniversitesi Somuncu Baba Tarih ve Kültür Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi, 2021.
29. Uygur, Sebahat Sevgi - Beyhan, Esra. “Those Who Are Mindful and Those Who Make Them Mindful: Yûnus Emre and Mindfulness”. Mindfulness 15/3 (Mart 2024), 700-715. https://doi.org/10.1007/s12671-023-02287-1
30. Yeğin, Hüseyin İbrahim. “Öfke Duygusu ve Dini Açıdan Baş Edebilme Yolları”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/2 (2010), 235-258.
31. Yip, Jeremy A. - Schweitzer, Maurice E. “Losing Your Temper and Your Perspective: Anger Reduces Perspective-Taking”. Organizational Behavior and Human Decision Processes 150 (Ocak 2019), 28-45. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2018.07.003
32. Yavuz, Yusuf Şevki, "Zünnar", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 30 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/zunnar
33. Yûnus Emre. Yûnus Emre Divanı. ed. Mustafa Tatcı. İstanbul: H Yayınları, 2020.