Hoca Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Hz. Peygamber Sevgisi ve Türklerin İslâm Anlayışına Etkisi

Öz

İslamiyet’in Türk toplulukları arasında benimsenme süreci, yalnızca askerî fetihler ve siyasî gelişmelerle açıklanamayacak kadar çok boyutlu bir tarihî arka plana sahiptir. Bu süreçte tasavvuf düşüncesi ve mutasavvıf şahsiyetler, İslâm’ın inanç, ahlâk ve ibadet boyutlarının Türk kültürel yapısıyla uyumlu bir biçimde anlaşılmasında belirleyici bir rol üstlenmiştir; Türk tasavvuf geleneğinin kurucu isimlerinden Hoca Ahmed Yesevî’nin, Türk topluluklarının İslâm ile kurduğu ilişkinin şekillenmesinde büyük etkileri ve katkıları olmuştur. “Pîr-i Türkistan” unvanıyla da anılan Hoca Ahmed Yesevî, irşad faaliyetlerinde Hz. Peygamber’e duyduğu derin muhabbeti ve rol model olarak O’na ittibâ anlayışını merkeze alıp bu anlayışı sade, öğretici bir dil ve hikmet geleneği aracılığıyla Türk toplumuna aktarmıştır. Onun hikmetleri, dokuz asra yaklaşan süreçte nesilden nesle intikal ederek Allah ve Hz. Peygamber sevgisinin; Türk toplumunun manevî hayatında kökleşmesine önemli katkılar sunmuştur. Aynı zamanda Dîvân-ı Hikmet metni Yesevî geleneğinin devamlılığını sağlayan başlıca metinlerden biri hâline gelmiştir. Bu çalışma, Hoca Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’teki beyitlerde dile getirdiği Hz. Peygamber sevgisi ve bağlılığının, Türklerin İslam’ı algılayış biçimine ve Hz. Peygamber anlayışının şekillenmesine etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Tasavvuf
• Hoca Ahmed Yesevî
• Dîvan-ı Hikmet
• Yeseviyye

The Love of Prophet Muhammad in Khoja Ahmad Yasawi’s Divan-ı Hikmet and Its Impact on the Turks’ Understanding of Islam

Öz

The process through which Islam was embraced by Turkic communities has a multidimensional historical background that cannot be explained solely by military conquests and political developments. In this process, Sufi thought and Sufi figures played a decisive role in enabling the dimensions of belief, morality, and worship in Islam to be understood in harmony with the cultural structure of Turkic societies. Khoja Ahmad Yasawī, one of the founding figures of the Turkic Sufi tradition, had a significant influence on shaping the relationship that Turkic communities established with Islam. Known by the title Pīr-i Turkistan, Khoja Ahmad Yasawī placed at the center of his guidance activities a deep love for and adherence to the Prophet Muhammad, and conveyed this understanding to Turkic society through a simple, didactic language and the tradition of wisdom poetry (hikmah). His wisdoms were transmitted from generation to generation for nearly nine centuries, making important contributions to the rooting of love for Allah and the Prophet Muhammad in the spiritual life of Turkic society, while also becoming one of the principal texts that ensured the continuity of the Yasawī tradition. This study aims to examine the influence of the love for and devotion to the Prophet Muhammad, as expressed in the verses of Dīvan-ı Hikmat, on the Turks’ understanding of Islam and the formation of their perception of the Prophet.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Sufism
• Khoja Ahmad Yasawī
• Dīvan-ı Hikmat
• Yasawiyya

Kaynakça

1. Akçora, Ergün Öz. “Türkistanlı Hoca Ahmed Yesevî’nin Türk Dünyasındaki Yeri ve Önemi”. BELLEK Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi 3/1 (2021), 1-17.
2. Arslan, Ali. “Ahmed Yesevî’de Hz. Peygamber (sav) Sevgisi”. International Journal of Cultural and Social Studies 2 /Özel Sayı 1, (2016), 281-290.
3. Aydın, Mehmet S. “İnsân-ı Kâmil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/330–331. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
4. Azamat, Nihat. “Melâmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/24. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
5. Bice, Hayati. Hoca Ahmed Yesevî: Divân-ı Hikmet. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2023.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. Ṣaḥîḥ-i Buhârî. çev. Harun Yıldırım. 11 Cilt. İstanbul: Sağlam Yayınevi, 2009.
7. Bulut, Mehmet. Ehl-i Sünnet’e Göre Müslümanın İnanç Esasları. İstanbul: Kampanya Kitapları, 2015.
8. Cebecioğlu, Ethem. Hacı Bayram-ı Veli ve Tasavvuf Anlayışı. Ankara: Muradiye Vakfı Yayınları, 1994.

9. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: OTTO Yayınları, 2020.
10. Cebecioğlu, Ethem. “Hoca Ahmed Yesevî”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34/1 (1993), 87-132.
11. Cezûlî, Muhammed b. Süleyman. Delâʾil-i Şerîf Mecmuası. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1325/1910.
12. Demirdaş, Öncel. “Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Şeriat, Tarikat ve Hakikat”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 8/3 (2019), 2501-2521.
13. Ebû Dâvûd es-Sicistânî. Sünen-i Ebû Dâvûd. çev. İbrahim Koçaşlı. İstanbul: Erkam Yayınları, 2008.
14. Eraslan, Kemal. “Ahmed Yesevî”. Erdem 7/21 (Kasım 1995), 799-819.
15. Eraslan, Kemal. “Dîvân-ı Hikmet.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/429-430. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
16. Erzurumlu İbrahim Hakkı. Mârifetnâme. sad. Cafer Durmuş – Kerim Kara. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
17. Erşahin, Seyfettin. “Kırgız Türklerinin İslamlaşmasında Tasavvufun Rolü: Yesevîlik Örneği”. II. Uluslararası Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri. Ed. Zülfikar Güngör. 37-62. Ankara: Ahmet Yesevî Üniversitesi Yayınları, 2018.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. çev. Sıtkı Gülle. 4 Cilt. İstanbul: Huzur Yayınevi, 1.Basım, 2012.
19. Heysemî, Nûruddîn Ali b. Ebî Bekr. Mecmaʿuz-zevâid ve menbaʿu’l fevâ’id. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
20. Hunkan, Ömer Soner. “Türk Hakanlığı (Karahanlılar)”. İslâm Tarihi ve Medeniyeti. ed. Muhammet Hanefi Palabıyık - Osman Çetin. 8/337-338. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
21. İbn Acîbe el-Hasenî. el-Bahrü’l-medîd fî tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-mecîd. çev. Dilaver Selvi. 11 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 9. Basım, 2016.
22. İbnü’l-Esîr, İzzüddîn Alî b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîh. 11 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-Faysal, ts.
23. İmâm-ı Rabbânî, Ahmed Fârûkî Serhendî. Mektûbât Tercemesi. 1 Cilt. çev. Hüseyin Hilmi Işık. İstanbul: Hakikat Kitabevi, 2017.
24. Kanabaev, Zhamalidin. “Türkistan’da İslâm Dininin Anlaşılmasında Ahmed Yesevî ve Dil”. Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlmi Dergisi 22 (2017), 155-160.
25. Kalın, İbrahim. “Ahmed Yesevî, Hüküm ve Hikmet”. Dîvân-ı Hikmet Sohbetleri. ed. Zülfikar Güngör. 9-20. Ankara: Hoca Ahmed Yesevî Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2019.
26. Karaman, Hayreddin – Gümüş, Sadrettin. Kur’an Yolu Tefsiri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
27. Kılıç, Muhammed Erol. Muhyiddin İbn Arabî’de Varlık ve Mertebeleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
28. Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları, 2023.
29. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâle. çev. Ali Arslan. İstanbul: Arslan Yayınları, 1980.
30. Kutluer, İlhan. “Hikmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/503–511. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
31. Lisânüddin İbnü’l-Hatîb. Ravzatü’t-taʿrîf bi’l-hubbi’ş-şerîf. nşr. Abdülkadir Ahmed Atâ. Kahire: y.y., 1966.
32. Meyerovitch, Eva de Vitray. İslâm’ın Güleryüzü. çev. Cemal Aydın. İstanbul: Sufi Yayınları, 2024.
33. Müslim b. Haccâc. Ṣahîh-i Müslim. çev. Mehmet Sofuoğlu. 8 Cilt. İstanbul: İrfan Yayınevi, 1972.
34. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. Sünen-i Nesâî Tercümesi. çev. Abdullah Parlıyan. Konya: Konya Kitapçılık, 2000.
35. Nevevî, Yahyâ b. Şeref. Riyâżü’ṣ-ṣâliḥîn. çev. M. Yaşar Kandemir vd. 7 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
36. Ocak, Ahmet Yaşar. “Ahmed Yesevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/159–161. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
37. Ocak, Ahmet Yaşar. “Bâcıyân-ı Rûm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/415–416. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
38. Özköse, Kadir. “Ahmed Yesevî”. Tarihte Müslümanlar. ed. Mustafa Demirci- Nurullah Yazar. 3/567-569. Ankara: OTTO Yayınları, 1. Basım, Aralık 2020.
39. Savran, Ahmet. “Kaʿb b. Züheyr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/7–8. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
40. Sezikli, H. Ahmet. “Abdülmuttalib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/272–273. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
41. Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b. Hüseyin. Tabakātü’s-sûfiyye. çev. Ali Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
42. Süleyman Çelebi. Mevlid (Vesîletü'n-Necât). haz. Faruk K. Timurtaş. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990.
43. Sühreverdî, Ebü’n-Necîb Ziyâüddîn Abdülkâhir b. Abdillâh. Avârifü’l-maʿârif. çev. H. Kâmil Yılmaz – İrfan Gündüz. İstanbul: Erkam Yayınları, 1993.
44. Şengün, Necdet. “İslâmî Türk Edebiyatı’nın Öncüsü Ahmed Yesevî”. Türk-İslâm Edebiyatı El Kitabı. ed. Ali Yılmaz. 37-48. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
45. Tatcı, Mustafa. “Ahmed Yesevî ve Etkileri”. Dîvân-ı Hikmet Sohbetleri. ed. Zülfikar Güngör. 79-90. Ankara: Ahmet Yesevî Üniversitesi Yayınları, 2018.
46. Teftâzânî, Sa‘deddin. Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
47. Tosun, Cemal. “Hoca Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Eğitim”. Diyanet İlmî Dergi 52/4 (2016), 147-160.
48. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları, 1991.
49. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012.
50. Usta, Aydın. Türkler ve İslamiyet: İlk Müslüman Türk Devleti Sâmânîler. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2020.
51. Yazıcı, Nesimi. İlk Türk-İslam Devletleri Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.
52. Yazıcı, Nesimi. “Hoca Ahmed Yesevî Döneminde Türk İslam Kültürünün Oluşumu-Gelişimi”. Diyanet İlmî Dergi 29/4 (1993), 3-16.
53. Yılmaz, Hasan Kâmil. Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
54. Yoldaş, Kazım. “Dîvân-ı Hikmet’te Hz. Muhammed Sevgisi”. Hikmet Yurdu 3/5 (Ocak-Haziran 2010), 59-79.
55. Yoska, Erhan. “Hoca Ahmed Yesevi ve Hacı Bektaş-ı Veli Tasavvufunun Türk İslâm Anlayışı Açısından Değerlendirmesi”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi (2021), 135-147.