OSMANLI VAKIF HUKUKUNDA AMEL-İ KADİM KAVRAMI

Öz

Vakıfların işletilmesi hususunda öncelikle vakıf kurucusunun beyan ettiği şartlara, yani vakfiyeye bakılır. Ancak vakfiyeler bazen çok hacimli şekilde ihdas edilseler de, ebediyen işlemesi beklenen bir müessesenin karşılaşabileceği bütün ihtimalleri kuşatmaları mümkün değildir. Vakıf hukukunda asıl olan, vakfın menfaatine en uygun şekilde ebediyen ve sürekli işletilmesini sağlamaktır. Bu nedenle vakıf kurucusunun iradesinin tespit edilemediği durumlarda bir pratik geliştirilmesi lüzumu söz konusu olup, bu şekilde ortaya çıkan ve “evveli bilinemeyecek kadar” uzun süre uygulanarak normatif kuvvet kazanan tasarruflara “amel-i kadim” denir. Arşiv belgelerinde ve fıkıh eserlerinde sıklıkla kendisine lafzen veya mana olarak atıf yapılan amel-i kadim, kadim vakıflarla ilgili ihtilaflarda başvurulan en kuvvetli normdur. Öyle ki, hüccet, ilam, berat veya Defter-i Hâkâni, tapu yahut muhasebe kayıtları gibi resmî belgeler dahi amel-i kadim ile çatışmaları durumunda geçersiz sayılırlar. Kadim vakıflarda vakfiye, ancak kadimden beri uygulanıyor ise hukuken geçerli olur. Bu çalışmada amel-i kadim kavramının kavramsal analizi yapılarak çeşitli bağlamlarda örnekleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Vakıf
• Osmanlı Hukuku
• Amel-i Kadim
• Örf ve âdet Hukuku
• Teâmül

THE CONCEPT OF AMEL-I KADIM IN OTTOMAN WAQF LAW

Öz

In the operation of waqfs, the waqf deed is the first thing to be considered. However, although waqf deeds are sometimes voluminous, it is not possible for them to encompass all the possibilities that an institution that is expected to operate in perpetuity may encounter. The main objective in waqf law is to ensure the perpetual and continuous operation of the waqf in its best interest. For this reason, it is necessary to develop a practice where the will of the founder of the waqf cannot be determined. The practices that emerge upon this necessity and gain normative force by being applied for a long time are called “amel-i kadim”. Amel-i kadim is such a powerful norm that even official documents or waqf deed are considered invalid if they conflict with amel-i kadim. In this study, the concept of amel-i kadim will be analysed with its examples in various contexts.

Anahtar Kelimeler

• Waqf
• Ottoman Law
• Amel-i Kadim
• Customary Law
• Customary Practises

Kaynakça

1. ANADOLU SADARETİ MAHKEMESİ 1 NUMARALI SİCİL, (H. 1247-1250/M. 1831-1834), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Rasim Erol vd., İstanbul 2019.
2. ANADOLU SADÂRETİ MAHKEMESİ 2 NUMARALI SİCİL, (H. 1251-1257/ M. 1835-1841), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Salih Kahriman vd., İstanbul 2019.
3. BÂB MAHKEMESİ 197 NUMARALI SİCİL (h.1162-1163 / m.1749-1750), Haz. Nedim Pakırdağ, Abdullah Sivridağ, Kontrol: M. Âkif Aydın vd., İstanbul 2019. İSTANBUL MAHKEMESİ 78 NUMARALI SİCİL (H. 1216-1217 / M. 1801-1803), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Ayhan Işık vd., İstanbul 2019.
4. İSTANBUL MAHKEMESİ 94 NUMARALI SİCİL (H. 1222-1223 / M. 1807-1809), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Salih Kahriman vd., İstanbul 2019.
5. İSTANBUL MAHKEMESİ 137 NUMARALI SİCİL (H.1236-1238 / M 1821-1822), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Ayhan Işık vd., İstanbul 2019.
6. EVKAF-I HÜMÂYÛN MÜFETTİŞLİĞİ 1 NUMARALI SİCİL (H. 1016-1035 / M. 1608-1626), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Rasim Erol vd., İstanbul 2019.
7. EYÜP MAHKEMESİ 182 NUMARALI SİCİL (H. 1154-1161 / M. 1741-1748), proje yönetmeni M. Âkif Aydın, editör Coşkun Yılmaz, çeviri yazı Abdulkadir Altın vd., İstanbul 2019.
8. RUMELİ SADARETİ MAHKEMESİ 21 NUMARALI SİCİL, (h.1002-1003 / m.1594-1595), Haz. Rasim Erol, Hüseyin Kılıç, Arapça metin: Mehmet Akman, İstanbul 2011. ÜSKÜDAR MAHKEMESİ 1 NUMARALI SİCİL, (h.919-927 / m.1513-1521), Haz. Bilgin Aydın, Ekrem Tak, İstanbul 2008.

9. İKİNCİL KAYNAKLAR
10. AFYONCU, ERHAN: “Defterhane”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. IX, İstanbul 1994.
11. AKGÜNDÜZ, Ahmet: Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları, İstanbul 2018.
12. ALİ HAYDAR: Tertibü's-sunuf fî ahkâmi'l-vukuf, C. I, Bağdad 1950.
13. ALİ HAYDAR, Dürerü’l-hükkâm Şerhu Mecelleti’l-ahkâm, C. I., İstanbul 2017.
14. BERKİ, Ali Himmet: Vakıflar, Ankara 1940.
15. BERKİ, Ali Himmet: “Vakıflarda Şartlara Riayet Meselesi”, Vakıflar Dergisi, VII, İstanbul 1968.
16. BURHANPURLU ŞEYH NİZAM (der.): Fetâvâ-yı Hindiyye (Fetâvâ-yı Alemgiriyye), Mustafa Efe (çev.), C. V, Ankara 1985.
17. ÇATALCALI ALİ EFENDİ: Açıklamalı Osmanlı Fetvaları: Fetâvâ-yı Ali Efendi, H. Necati Demirtaş (açıklayan), İstanbul 2014.
18. DEMİRTAŞ, Necati: Fetvalarla Osmanlı Vakıfları, İstanbul 2019.
19. EBÜ'L-MEHASİN FAHREDDİN HASAN B. MANSUR B. MAHMÛD KADIHAN: Fetâvâ Kâdıhan, C. III, Kahire 1865.
20. es-SERAHSİ, Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed, Mebsût, C. XII. Mustafa Cevat Akşit (ed.), İstanbul 2008.
21. FAROQHİ, Suraiya: “Osmanlı Sultanlarının Hususî Şahıslar Tarafından Tesis Edilen Vakıflara Çeşitli Müdahaleleri”, I. Milletlerarası Türkoloji Kongresi, İstanbul 1973.
22. FEYZULLAH EFENDİ: Fetâvâ Feyziye maa’n-Nukûl ve’ş-Şevâhidi’l-Kaviye, Süleyman Kaya (haz.), İstanbul 2009. GÜNAY, Hacı Mehmet: “Vakıf”, DİA, Cilt XLII, İstanbul 2012.
23. HASSÂF: Kitâb-u Ahkâmi’l-evkâf, Kahire 1904/1322.
24. HEFFENİNG, Wili: “Şâhit”, İslam Ansiklopedisi, C. XI, İstanbul 1993.
25. İBNİ ABİDİN: Reddü’l-Muhtâr Ale’dDürri’l-Muhtar, C. IX, Ahmed Davudoğlu (çev.), İstanbul 1983.
26. el-KÂSÂNÎ, Alauddin Muhammed bin Mes’ud: Bedaiü’s-Sanaî Fi Tertibi’ş-Şeraî, C. VI, Beyrut 1974.
27. MERGİNANİ, Ebü’l-Hasan Burhaneddin Ali b. Ebî Bekr: el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedi, C. II, Kahire 2000.
28. NETİCETÜ’L-FETÂVÂ, es-Seyyid Ahmed ve es-Seyyid Mehmed b. Ahmed el-Gedûsi (ed.), S. Kaya, B. Algın, A.N. Çelikçi ve E. Kaval (haz.), İstanbul 2014.
29. ÖMER HİLMİ EFENDİ, İthâfü’l-ahlâf fi ahkâmi’l-evkâf, Ankara 1977.
30. ÖZTÜRK, Nazif: Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar, Ankara 1995. es-SERAHSİ, Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed, Mebsût, C. XII. Mustafa Cevat Akşit (ed.), İstanbul 2008.
31. ŞEYHÜLİSLAM MEŞREBZÂDE MEHMET ÂRİF EFENDİ: Câmiü’l-İcâreteyn, S. Kaya, E. Toprak, N. K. Koss, Z. Mercan (haz.) İstanbul 2019.
32. TOPCU, Esma Nur: Önceki Hukukumuzda Vakfa Müdahale Kavramı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi SBE, İstanbul 2020.
33. YEDİYILDIZ, Bahaeddin: 18. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi, Ankara 2003.
34. YENİŞEHİRLİ ABDULLAH EFENDİ: Behcetü’l-Fetâvâ maa’n-Nukûl, S. Kaya, B. Algın, A.N. Çelikçi ve E. Kaval (haz.), İstanbul 2011. YILMAZ, Yasin: Kanuni Vakfiyesi Süleymaniye Külliyesi, Ankara 2008.
35. ZEYLAÎ: Tebyînü’l-hakâ’ik fî şerhi Kenzi’d-dekâ’ik, Bulak