SANATSAL İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ-TELİF HAKLARI GERİLİMİ: ADİL KULLANIM İLKESİNİN TEMELLÜK SANATLARI ÜZERİNDEN DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

İfade özgürlüğü ile telif hakları arasında doğal bir gerilim vardır ve bu gerilim sanatları da etkilemektedir. Ancak yargısal düzlemde gerilimin olmadığı, aksine bu iki özgürlüğün birbirini güçlendirdiği kabul edilmektedir. Bu yaklaşım ise uyuşmazlıklarda telif hakkının bağımsız bir alan olarak değerlendirilmesine, ifade özgürlüğü güvencesinin görmezden gelinmesine yol açmaktadır. Postmodernizmle özdeşleştirilen temellük sanatlarının yol açtığı telif hakkı ihlaleri bu durumun somut yansımasını oluşturur. Sanat dünyasında genel olarak meşru kabul edilen temellük sanatlarının biçim unsurunda kopyalama olması, bu sanatların telif hakkı hukukunda türev/işleme eser olarak nitelendirilerek sınırlandırılmasına yol açmaktadır. ABD Hukuku’nda adil kullanım ilkesinin belirleyici faktörü haline gelen dönüşüm testi, öngörülemez olduğu, postmodern sanatların yapısıyla bağdaşmadığı gerekçesiyle eleştirilse de, temellük sanatlarının koruyucu bir yaklaşımla yorumlanmasına olanak sağlayarak ifade özgürlüğü anayasal korumasını güçlendirmiştir. Türk Hukuku’nda ise Mevzuat hükümlerine sıkı sıkıya bağlı kalınması, temellük sanatlarının hukuk zemininde geçerliliğinin sorgulanmasına yol açar. Bu durum, sanatsal ifade özgürlüğü anayasal güvencesi açısından da çelişki doğurur.

Anahtar Kelimeler

• Temellük sanatı
• Sanatsal İfade
• Adil Kullanım
• Dönüşüm Testi
• İktibas Serbestisi

THE TENSION BETWEEN ARTISTIC FREEDOM OF EXPRESSION AND COPYRIGHT: AN ASSESSMENT OF THE FAIR USE PRINCIPLE THROUGH THE LENS OF APPROPRIATION ARTS

Öz

There is an inherent tension between freedom of expression and copyright, and this tension also affects arts. However, it is recognized that there is no tension at the judicial level, on the contrary, these two freedomsreinforce each other. This approach leads to copyright being treated as an independent field in disputes and the guarantee of freedom of expression being ignored. Copyright violations caused by the appropriation arts identified with postmodernism constitute a concrete reflection of this situation. The fact that the appropriation arts, which are generally accepted as legitimate in the art world, have copying in their formal elements leads to their limitation in copyright law by characterizing them as derivative works. Although the transformation test, which has become the determining factor of the fair use principle in US Law, has been criticized on the grounds that it is unpredictable and incompatible with the nature of postmodern arts, it has strengthened the constitutional protection of freedom of expression by enabling the appropration arts to be interpreted with a protective approach. In Turkish Law, strict adherence to the provisions of the Legislaton leads to the questioning of the validity of the appropriation arts on legal grounds. This creates a contradiction in terms of the constitutional guarantee of freedom of artistic expression.

Anahtar Kelimeler

• Appropriation art
• Artistic expression
• Fair use
• Transformation Use
• Freedom of Quotation

Kaynakça

1. ‘’Copyright Law-Fair Use-Second Circuit Holds That Appropriation Artwork Need Not Comment On The Original To Be Transformative-Cariou v. Prince, 714 F.3d 694 (2d Cir. 2013)’’, Recent Cases, Harvard Law Review, C. 127, 2014, https://harvardlawreview.org/wp-content/uploads/2014/02/vol127_cariou_v_prince.pdf, (Erişim Tarihi: 05.05.2025), s. 1128-1235.
2. ‘’Temellük sanatı ve İntihal’’, e-skop sanat tarihi eleştiri, 3 Ocak 2018, https://www.e-skop.com/skopbulten/temelluk-sanati-ve-intihal/3638, (Erişim Tarihi: 25.04.2025).
3. ’’Copyright Act of 1976-Fair Use-Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc. v. Goldsmith, The Supreme Court-Leading Cases’’, The Harvard Law Review, C. 137, 2023, https://harvardlawreview.org/wp-content/uploads/2023/11/137-Harv.-L.-Rev.-410.pdf, (Erişim Tarihi: 10.05.2025), s. 410-419.
4. ADLER, Amy: ‘’Fair Use and The Future of Art’’, New York University Law Review, C. 91, June 2016, s. 559-626.
5. ADLER, Amy/BENTLY, Lionel/BIELSTEIN Susan, BURTON, Johanna, BUSKIRK, Martha, ELCOTT Noam M., GINSBURG, Jane, JOSEPH, Branden W./ KEE, Joan/LINDEN, Liz/ TUSHNET, Rebecca, WILLIAMS, Graeme/ WINNIE, Wong: ‘’Roundtable on Warhol v. Goldsmith; An Introduction to Warhol v. Goldsmith’’, Grey Room 94, Winter 2024, https://direct.mit.edu/grey/article/doi/10.1162/grey_a_00397/119002/Roundtable-on-Warhol-v-Goldsmith- An-Introduction, (Erişim Tarihi: 17.05.2025).
6. AK, Kıymet Güven: ‘’Biricikliği Karşısında Temellük’’, Uluslararası İletişim ve Sanat Dergisi, S. 6, Ağustos 2022, https://iletisimvesanat.com/index.jsp?mod=makale_tr_ozet&makale_id=63078, (Erişim Tarihi: 08.04.2025), s. 206-217.
7. AKGÜN, Deniz Polat: Anayasa Hukukunda Sanat Özgürlüğü, İstanbul 2020.
8. ARTUN, Ali (Çev. Ahmet Cemal): ‘’Kitsch, Pop ve Eleştirinin Anlamsızlaşması’', Çağdaş Sanatın Örgütlenmesi- Estetik Modernizmin Tasfiyesi, İstanbul 2010, http://www.aliartun.com/yazilar/kitsch-pop-ve-elestirinin- anlamsizlasmasi, (Erişim Tarihi: 20.03.2025).

9. AYİTER, Nuşin: Hukukta Fikir ve Sa’nat Ürünleri, Ankara 1981.
10. BARRETT, Terry (Çev. Esra Ermert): Neden Bu Sanat? Çağdaş Sanatta Estetik ve Eleştiri, İstanbul 2015.
11. CAN, Gökçen Şahmaran: ‘’Postmodern Süreçte Temellük Sanatı’’, The Journal of Academic Social Science Studies, S. 65, Bahar I, 2018, s. 267-279.
12. CAN, Osman: “Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü: Anayasal Sınırlar Açısından Neler Değişti?”, Özipek, Bekir Berat (Editör), Teorik ve Pratik Boyutlarıyla İfade Hürriyeti, Ankara, 2003.
13. CHEMERINSKY, Erwin: ‘’Balancing Copyright Protections and Freedom of Speech: Why the Copyright Extension Act is Unconstitutional’’, Loyola of Los Angeles Law Review, C. 36, Fall 2002, s. 83-97.
14. CHUSED, Richard H.: ‘’The Legal Culture of Appropriation Art: The Future of Copyright in the Remix Age’’, Tulane Journal of Technology&Intellectual Property, C. 17, 2014, s. 163-215.
15. DANTO, Arthur C. (Çev. Zeynep Baransel): Sanat Nedir, 2. Baskı, İstanbul 2013.
16. DICKIE, George: “What is Art: An Institutional Analysis”, The Philosophy of the Visual Art, Alperson, P. H. (Editör), New York 1974.
17. DOORLY, Patrick (Çev. Aydın Çavdar): Sanatta Hakikat Niteliğin Dönüşü, İstanbul 2013.
18. DUBOFF, Leonard D./MURRAY, Michael D./KING, Christy A.: Art Law, Booklet I: Aid to the Arts, 2. Baskı, New York 2012.
19. DÜZGÜNER, Bengisu: Birleşik Devletler 2. Temyiz Mahkemesi Warhol-Goldsmith Davası Kararı, IPR Gezgini, 02. 08.2021, https://iprgezgini.org/2021/08/02/birlesik-devletler-2-temyiz-mahkemesi-warhol-goldsmith-davasi- karari/, (Erişim Tarihi: 19.04.2025).
20. EMERSON, Thomas: ‘’First Amendment Doctrine and the Burger Court’’, California Law Review, C. 68, 1980, s. 422- 481.
21. EREL, N. Şafak: Türk Fikir ve Sanat Hukuku, 3. Baskı, Ankara 2009.
22. ERSOY, Marina/EKER, Metin, ‘’Sanatta Yaratıcılık ve Temellük: Yineleme ve Yenilemenin Sanatsal-Yasal Müşterekleri’’, Sanat Yazıları, S. 49, 2023, s. 369-381.
23. FARMER, Jana S.: ‘’Considerations of Copyright and First Amendment Rights in Appropriation Art’’, The National Law Review, C. XV, S. 104, 13.06.2022, https://natlawreview.com/article/considerations-copyright-and-first- amendment-rights-appropriation-art#google_vignette, (Erişim Tarihi: 14.04.2025).
24. GEIGER, Christophe: ‘’Freedom of Artistic Creativity and Copyright Law: A Compatible Combination?’’, Centre for International Intellectual Property Studies Research Paper No: 2017-08, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3053980, (Erişim Tarihi: 01.05.2025), s. 1-51.
25. GEMALMAZ, H. Burak: Mülkiyet Hakkı, Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-6, Avrupa Konseyi, Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Sisteminin Desteklenmesi Ortak Projesi, Ankara 2018.
26. GEMALMAZ, Mehmet Semih: ‘’Sanatta Yaratıcılık ve Hukuk I’’, İstanbul Barosu Dergisi, C. 61, S. 7-9, 1987, s. 521-533.
27. GOLDSMITH, Kenneth: ‘’Richard Prince’s Latest Act of Appropriation: The Catcher in the Rye’’, Poetry Foundation, 19.04.2012, https://www.poetryfoundation.org/harriet/2012/04/richard-princes-latest-act-of-appropriation- the-catcher-in-the-rye, (Erişim Tarihi: 07.03.2025).
28. GÖREN, Zafer: Anayasa Hukukuna Giriş, İzmir 1997.
29. GRAW, Isabelle: ‘’Özel Mülkiyet Koşullarında Temellük Sanatı’’, Çev. Ayşen Boren, e-skop sanat tarihi eleştirisi, 04.02.2018, https://www.e-skop.com/skopbulten/ozel-mulkiyet-kosullarinda-temelluk-sanati/3677, (Erişim Tarihi: 26.03.2025).
30. HALHALLI, H. Kübra Ergin: ‘’Hakikatin İptali veya Çirkinliğin Meşrulaştırılması Olarak Kitsch Pratikler’’, İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, C. 3, S. 8, 2013, s. 189-196.
31. HAN, David S.: ‘’The Value of First Amendment Theory’’, University of Illinois Law Review, Ağustos 2015, s. 87-97.
32. HARRIS, David/ O’BOYLE, Michael/BATES Ed, BUCKLEY, Carla M.: Law of the European Convention on Human Rights, 3. Baskı, United Kingdom 2014.
33. HELVACI, Serap, ATAR, Eray Aksın: ‘’Fikir ve Sanat Eserleri Hukukunda Üç Aşamalı Test’’, MÜHFHAD, C. 22, S. 3, Prof. Dr. Cevdet Yavuz’a Armağan, İstanbul 2016.
34. HUYSAL, Ayşe Sezgin: ‘’Dumb Starbucks’’ ve ABD Hukukunda Adil Kullanım Doktrini, İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 4, S. 1, Bahar 2017, s. 141-159.
35. KARAN, Ulaş: İfade Özgürlüğü, Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-2, Avrupa Konseyi, Ankara 2018.
36. KATTWINKEL, Linda Joy: ‘’Is Fan Art Legal Fair Use? What About Mash-ups?-Copyright Myths and Best Practices’’, OW&E, 03.02.2021, https://www.owe.com/is-fan-art-legal-fair-use-what-about-mash-ups-copyright-myths- and-best-practices/, (Erişim Tarihi: 05.04.2025).
37. KEJANLIOĞLU, Atagün Mert: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Işığında Sanatsal İfade Özgürlüğü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Galatarasay Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2017.
38. KOCA, Binnaz/SELVİ, Yeliz: ‘’Modernizm ve Postmodernizm Sürecinde Bir Alıntılama Biçimi olarak Temellük’’, Yedi: Sanat, Bilim ve Tasarım Dergisi, S. 18, Yaz 2017, s. 31-50.
39. KROLL, Kyle R.: ‘’Transformation and New Purpose: How Courts are Applying Fair Use After Goldsmith v. Warhol’’, Winthrop&Weinstine, 22.04.2025, https://winthrop.com/bold-perspectives/transformation-and-new-purpose- how-courts-are-applying-fair-use-after-goldsmith-v-warhol/, (Erişim Tarihi: 15.05.2025).
40. KU, Raymond Shih Ray: ‘’The First Amendment Impliciations of Copyrights Double Standard’’, Virginia Sports and Entertaintment Law Review, C. 17, S. 2, Spring 2018, s. 163-220.
41. KUSPIT, Donald Kuspit (Çev. Yasemin Tezgiden): Sanatın Sonu, , 4. Baskı, İstanbul 2014.
42. KUŞ, Metin: ‘’Postmodern Sanat ve Günümüz’’, İdil Dergisi, S. 60, Ağustos, 2019.
43. LANGIT, Earla Kahlila Mikhaila C.: ‘’Of Art, Freedom and Poleteismo’’, Philippine Law Journal, C. 86, 2012, s. 988- 997.
44. MURPHY, Jeffrie G.: ‘’Freedom of Expression and The Arts’’, Arizona State Law Journal, C. 29, 1997, s. 549-568.
45. NIMMER, Melville B.: ‘’Does Copyright Abridge the First Amendment Guarantees of Free Speech and Press’’, UCLA Law Review, C. 17, 1970, s. 1180-1204.
46. OĞUZ, Erdem: ‘’Temellükten Postprodüksüyona: Yasumasa Örneği’’, İdil Dergisi, C. 6, S. 39, 2017, s. 3455-3474.
47. ÖNCÜ, Özge: Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku’nda İktibas Serbestisi ve Sınırları, Ankara 2010.
48. ÖZSOY, Şule: Measuring Compatibility with The European Convention on Human Rights: The Turkish Example in the Free Speech Context, İstanbul 2006.
49. ÖZTAN, Fırat: Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku, Ankara 2008.
50. PETRUZZELLI, Lori ‘’Copyright Problems in Post-Modern Art’’, Depaul Journal of Art, Technology & Intellectual
51. Property Law, C. 5, S. 1, s. 115-145. SAMUEL, Annamma, JAMES, Rachel Florence: ‘’The Interplay between Contemporary Art and Copyright Law’’, Journal of Intellectual Property Rights, C. 28, November 2023, https://or.niscpr.res.in/index.php/JIPR/article/view/1518/2085, (Erişim Tarihi: 19.04.2025), s. 489-499.
52. SCHAUMANN, Niels: ‘’Fair Use and Appropriation Art’’, An Intellectual Property Law Review, C. 6, S. 121, 2015, s. 121- 149.
53. SUNAY, Reyhan: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde ve Türk Anayasasında İfade Hürriyetinin Muhtevası ve Sınırları, Ankara 2001.
54. SÜMER, Banu Alan: ‘’Modern ve Postmodern Sanat Anlayışlarına Sanatçının Yeri Bağlamında Bir Bakış’’, Kaygı, C. 18, S. 2, 2019, s. 351-373.
55. ŞAHBAZ, İbrahim: Karşılaştırmalı Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü, Ankara 2007.
56. ŞAHİN, Hikmet: ‘’Postmodern Sanat’’, İdil Dergisi, C. 1, S. 5, 2012, s. 90-111.
57. ŞAHİN, Hikmet: ‘’Sanatta Kitsch Olgusu Üzerine’’, Akdeniz Sanat Dergisi, C. 9, S. 17, 2016, s. 1-27.
58. ŞAYLAN, Gencay: Postmodernizm, 4. Baskı, Ankara 2009.
59. ŞİRİN, Tolga: ‘’Uyuşturucuyu özendirme ve rap’’, T24, 26.04.2022, https://t24.com.tr/yazarlar/tolga- sirin/uyusturucuyu-ozendirme-ve-rap,35072, (Erişim Tarihi: 20.04.2025).
60. TAN, David: ‘’The Lost Language of the First Amendment in Copyright Fair Use: A Semiotic Perspective of the ‘’Transformative Use’’ Doctrine Twenty-Five Years On’’, Fordham Intellectual Property, Media and Entertainment Law Journal, C. XXVI, 2016, s. 311-379.
61. TANASESCU, Simina: “Artistic Freedom and Its Limitations’’, Romanian Journal of Comparative Law, C. 2, S. 1, 2011, s. 9-53.
62. TANÖR, Bülent: Siyasi Düşünce Hürriyeti ve 1961 Türk Anayasası, İstanbul 1969.
63. TEZCAN, Mahmut: Sanat Sosyolojisine Giriş, Ankara 2009.
64. TUNALI, İsmail: Estetik Beğeni (Çağdaş Sanat Felsefesi Üstüne), İstanbul 2010.
65. TUNÇAY, Hafize: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Bağlamında Sanatsal İfade Özgürlüğü, İstanbul 2020.
66. TUSHNET, Mark: ‘’Art and the First Amendment’’, Columbia Journal of Law & Arts, 2012, https://law.utexas.edu/colloquia/archive/papers-public/2011-2012/02-02- 12_Tushnet_Art%20Paper%20full%20draft%20summer%202011.pdf , (Erişim Tarihi: 06.04.2025), s. 1-92.
67. TUSHNET, Rebecca: ’’ Copy This Essay: How Fair Use Doctrine Harms Free Speech and How Copying Serves It’’, The Yale Law Journal, C. 114, s. 535-590.
68. TÜRKOĞLU, Sinem: Fikri Haklarda Üç Adım Testi, Ankara 2024.
69. TÜZÜN, Melihat/YILDIZ, Kübra: ‘’Postmodernizm ve Kendine Mal Etme’’, International Social Sciences Studies Journal, C. 7, S. 92, 2021, s. 5564-5573.
70. UYGUR, Atiye B.: Eser Sahibine Tanınan Haklara Getirilen Kısıtlamalar, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2004. ÜNER, Zehra Özkan: Karşılaştırmalı Hukuk Bakış Açısıyla Telif Haklarında Parodi Amaçlı Kullanımlar, Oniki Levha Yayınları, İstanbul 2022.
71. VOLOKH, Eugene/MCDONNELL, Brett: ‘’Freedom of Speech and Independent Judgment Review in Copyrights Cases’’, The Yale Law Journal, C. 107, 1998, ss. 2431-2471.
72. WALTER, Benjamin (Çev. Ahmet Cemal): Pasajlar, İstanbul 1995.
73. WANG, Edmund T.: The Line Between Copyright and The First Amendment and Why Its Vagueness May Further Free Speech Interests, Journal of Constitutional Law, C. 13, S. 5, June 2011, s. 1471-1498.
74. YEN, Alfred C.: ‘’A First Amendment Perspective on the Idea/Expression Dichotomy and Copyright in a Work’s ‘Total Concept and Feel’’, Emory Law Journal, C. 38, 1989, s. 393-436.