DOĞAL AFET ZARARLARINDA İDARİ SORUMLULUK VE NEDENSELLİK BAĞININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Türkiye'de deprem, sel ve heyelan kaynaklı zararların tazmini uyuşmazlıklarında temel sorun, doğal afetin idarenin sorumluluğunu ortadan kaldıran bir mücbir sebep sayılıp sayılmayacağıdır. Bu çalışmada anılan soru, Danıştay, Yargıtay, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı karşılaştırılarak incelenmektedir. İncelemede, mücbir sebebin dışsallık, öngörülemezlik ve önlenemezlik unsurlarının kümülatif olarak gerçekleşmesi gerektiği; idarenin sahip olduğu bilimsel veri altyapısı karşısında öngörülemezlik unsurunun giderek daralan bir alana sıkıştığı tespit edilmektedir. Danıştay içtihadının nitelendirme merkezli kurgusunun tam sorumluluk ile tam kurtuluş uçları arasında salınan sonuçlar ürettiği; Anayasa Mahkemesi ve AİHM'in soruyu öngörülebilir risk karşısında ihmal ekseninde kurduğu, Yargıtay'ın ise ölçü normuna bağlı kusur değerlendirmesi ve paylaştırma araçlarıyla derecelendirilebilir bir nedensellik anlayışına yaklaştığı gözlemlenmektedir. Bu tespitlerden hareketle dört basamaklı bir çerçeve önerilmektedir: Somut yükümlülüğün tespiti; öngörülebilirliğin ihmal tarihindeki bilimsel veriye göre değerlendirilmesi; zararın hafifletilebilirliğinin incelenmesi; ve önlenebilir kısmın idareye oransal isnadı.

Anahtar Kelimeler

• İdarenin Sorumluluğu
• Nedensellik Bağı
• Mücbir Sebep
• Doğal Afet
• Oransal Sorumluluk

ADMINISTRATIVE LIABILITY FOR NATURAL DISASTER DAMAGES AND THE ASSESSMENT OF THE CAUSAL LINK

Öz

In disputes concerning compensation for damages caused by earthquakes, floods and landslides in Türkiye, the central issue is whether a natural disaster constitutes force majeure precluding administrative liability. This study examines the question through a comparative analysis of the case law of the Council of State, the Court of Cassation, the Constitutional Court and the European Court of Human Rights. It is established that the elements of force majeure — externality, unforeseeability and unavoidability — must be fulfilled cumulatively, and that unforeseeability has been confined to an increasingly narrow field in view of the scientific data available to the administration. While the classification-centred reasoning of the Council of State tends to produce outcomes oscillating between full liability and full exoneration, the Constitutional Court and the ECtHR frame the question as one of negligence in the face of foreseeable risk, and the Court of Cassation approaches a gradable understanding of causation through objective standards and apportionment techniques. Building on these findings, a four-step framework is proposed: identification of the concrete statutory duty; assessment of foreseeability on the basis of the scientific data available at the time of the omission; examination of the mitigability of the damage; and proportional attribution of its preventable part to the administration.

Anahtar Kelimeler

• Administrative Liability
• Causal Link
• Force Majeure
• Natural Disasters
• Proportional Liability

Kaynakça

1. AKYILMAZ, Bahtiyar: “Sosyal Risk İlkesi ve Uygulama Alanı”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. IX, S. 1-2, 2005, s. 185-211.
2. AKYILMAZ, Bahtiyar: “Danıştay ve AYİM Kararlarında Hizmet Kusuru Sayılan Haller”, Prof. Dr. Bilge Öztan’a Armağan, Ankara 2008, s. 1129-1162.
3. AKYILMAZ, Bahtiyar/SEZGİNER, Murat/KAYA, Cemil: Türk İdare Hukuku, 13. Bası, Ankara 2021.
4. ALBAL ULAŞ, Hilal: İdarenin Sorumluluğu Açısından Nedensellik Bağı, İstanbul 2025.
5. ATAY, Ender Ethem: “İdarenin Sorumluluğu”, Prof. Dr. Fikret Eren’e Armağan, Ankara 2006, s. 1061-1098.
6. ATAY, Ender Ethem: İdare Hukuku, 3. Bası, Ankara 2012.
7. AZİMLİ ÇİLİNGİR, Gülcan: “İdarenin Sorumluluğu İlkesi Kapsamında Afetlerin Değerlendirilmesi”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C. 4, S. 8, 2019, s. 167-193.
8. AZRAK, Ali Ülkü: “Deprem ve İdarenin Sorumluluğu”, Deprem ve Hukuk, İstanbul Barosu Yayınları, İstanbul 2000.

9. BUCAKTEPE, Adil: “Depremden Dolayı İdarenin Sorumluluğu”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 17-18, S. 26-29, 2012-2013, s. 93-122.
10. ÇAĞLAYAN, Ramazan: İdare Hukuku Dersleri, 5. Bası, Ankara 2017.
11. ÇELEBİ, Özgün: “Şans Kaybının Tazmini”, Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, C. 34, S. 2, 2018, s. 121-196.
12. ÇITAK, Halim Alperen: İdarenin Kusursuz Sorumluluğu Bağlamında Sosyal Risk İlkesi, Ankara 2014.
13. ÇOLAKOĞLU KAPLAN, Melike: İdari Yargı Kararları Kapsamında Deprem Nedeniyle İdarenin Kusur Sorumluluğu, 2. Baskı, Ankara 2024.
14. DÜREN, Akın: İdare Hukuku Dersleri, Ankara 1979.
15. EREN, Fikret: Sorumluluk Hukuku Açısından Uygun İlliyet Bağı Teorisi, Ankara 1975.
16. EREN, Fikret: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 23. Bası, Ankara 2018.
17. ERKUT, Celâl: “Deprem ve İdare’nin Sorumluluğuna Danıştay’ın Yaklaşımı”, Deprem ve Hukuk, İstanbul Barosu Yayınları, İstanbul 2000.
18. EVREN, Çınar Can: “İdarenin Sorumluluğunu Etkileyen Neden Olarak Mücbir Sebep”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XIV, S. 1, 2010, s. 263-297.
19. GÖZLER, Kemal: İdare Hukuku, C. II, 3. Bası, Bursa 2019.
20. GÖZÜBÜYÜK, A. Şeref/TAN, Turgut: İdare Hukuku, C. I Genel Esaslar, 14. Bası, Ankara 2021.
21. GÜMÜŞ BOYACI, Özgem Tuğçe: “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Koruma Sisteminde Tehlikeli Faaliyetler ve Doğal Afetler Karşısında Devletin Yaşam Hakkı Bağlamında Pozitif Yükümlülükleri”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 29, S. 1, 2023, s. 205-244.
22. GÜNDAY, Metin: İdare Hukuku, 10. Bası, Ankara 2011.
23. GÜRSEL, Esin: “İdarenin Doğal Afetler Neticesinde Meydana Gelen Zararlardan Sorumluluğu”, R&S Research Studies Anatolia Journal, C. 1, S. 2, 2018, s. 330-343.
24. IŞIKLAR, Celâl: “Danıştay Kararlarında İdarenin Kusursuz Sorumluluğunu Kaldıran ve Azaltan Hâller”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, S. 2019/1, 2019, s. 115-158.
25. İYİMAYA, Ahmet: “Sorumluluk Hukuku Yönünden Gelişim Kusuru”, Ankara Barosu Dergisi, S. 1985/5-6, s. 685-695.
26. KOZANOĞLU, Gonca: Türk İdare Hukukunda Doğal Afetler Nedeniyle İdarenin Sorumluluğu, 2. Bası, Ankara 2025 (Doğal Afetler).
27. KOZANOĞLU, Gonca: “Umumi Hayata Müessir Heyelan Riski Nedeniyle Afete Maruz Bölge Uygulaması Bakımından İdari Kolluk Faaliyetleri ve İdarenin Hizmet Kusuru”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 15, S. 1, 2024, s. 116-130 (Heyelan).
28. KUTLU, Meltem: “Deprem ve İdarenin Sorumluluğu”, Amme İdaresi Dergisi, C. 32, S. 4, Aralık 1999, s. 15-27.
29. LAUTA, Kristian Cedervall/RYTTER, Jens Elo: “A Landslide on a Mudslide? Natural Hazards and the Right to Life under the European Convention on Human Rights”, Journal of Human Rights and the Environment, C. 7, S. 1, 2016, s. 111-131.
30. MÜCAHİT KÜÇÜK, Çolpan: “Mücbir Sebep Bağlamında İdarenin Depremden Kaynaklanan Sorumluluğunun Değerlendirilmesi”, Başkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 2, 2025, s. 645-689.
31. OĞUZMAN, M. Kemal/ÖZ, M. Turgut: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, C. 2, 13. Bası, İstanbul 2017.
32. ONAR, Sıddık Sami: İdare Hukukunun Umumi Esasları, C. III, 3. Bası, İstanbul 1965.
33. ORKUNOĞLU ŞAHİN, Işıl Fulya: “Doğal Afet Risk Yönetiminde Dünya Bankası Modeli”, Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, C. 54, S. 628, 2017, s. 71-89.
34. ÖZDEMİR, Necdet: Hizmet Kusuru Teorisi ve İdarenin Sorumluluğu, Ankara 1963.
35. ÖZYÖRÜK, Mukbil: İdare Hukuku Dersleri (Teksir), Ankara 1972-1973.
36. SEROZAN, Rona: “Depremzedelerin Tazmin İstemleri”, Deprem ve Hukuk, İstanbul Barosu Yayınları, İstanbul 2000.
37. ŞAHİN, Kemal: “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukukunda Doğal Afetlerde Yaşam Hakkı ve Mülkiyet Hakkı Bağlamında Devletin Sorumluluğu: Budayeva Kararı”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 19, S. 3, 2013, s. 53-146.
38. TAN, Turgut: İdare Hukuku, Ankara 2011.
39. TAN, Turgut: İdare Hukuku, 7. Bası, Ankara 2018.
40. ULUSOY, Ali: Türk İdare Hukuku, Ankara 2022.
41. YALÇIN, Zülfü: İdarenin Depremden Kaynaklanan Tazminat Sorumluluğu, Ankara 2026.
42. YAŞAR, Hasan Nuri: “İdarenin Sorumluluğu Üzerine Düşünceler”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 66, S. 1, 2008, s. 201-220.
43. YAYLA, Ahmet: İdarenin Kusursuz Sorumluluğu, İstanbul 2015.
44. YAYLA, Yıldızhan: “İdarenin Sorumluluğu ve Mücbir Sebep”, Sorumluluk Hukukunda Yeni Gelişmeler III. Sempozyumu, Ankara 12-13 Mayıs 1979, s. 43-59.
45. YAŞAR ŞATIROĞLU, Pınar: “Doğal Afetlerde Hak Sahipliği Kavramının Danıştay Kararları Işığında Açıklanması ve İdarenin Kusur Sorumluluğu Açısından Kavramın Değerlendirilmesi”, Ankara Barosu Dergisi, S. 81 (Deprem Özel Sayısı-I), 2023, s. 241-267.
46. YILDIRIM, Turan: “Danıştay Kararlarında Mücbir Sebep Kavramı”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 25, S. 2, Prof. Dr. Ferit Hakan Baykal Armağanı, 2019, s. 1520-1538.
47. YILMAZ, Berk: “İdarenin Sorumluluğunda Kesin Zarar – Muhtemel Zarar Ayrımında Ciddi Şans Kaybının Yeri”, Başkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 1, 2025, s. 285-305.