Yazıdan Matbaaya: Eleştirel Düşüncenin Epistemolojik Serüveni ve Osmanlı Örneği

Öz

Bu çalışma, eleştirel düşüncenin tarihsel ve kültürel gelişimini yazı ve matbaa bağlamında ele almakta ve İslam medeniyetine özgü epistemolojik sınırlılıkları tartışmaktadır. Eleştirel düşünce, sadece bireysel bir bilişsel yeti değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel koşullarla şekillenen tarihsel bir bilinç biçimi olarak tanımlanır. Yazının ve özellikle matbaanın icadı, bilginin sorgulanabilirliğini ve yaygınlaştırılmasını mümkün kılarak eleştirel düşüncenin kurumsallaşmasına zemin hazırlamıştır. Ancak Osmanlı’da matbaanın geç benimsenmesi, kutsal metinlere ve yazılı kültüre atfedilen yüksek epistemik statüyle ilişkilendirilmiş; bazı temel metinlerin eleştiriden muaf tutulması, eleştirel aklın gelişimini sınırlamıştır. Kitapların yalnızca bilgi değil, aynı zamanda kutsiyet taşıyan nesneler olarak görülmesi, metne ve müellife yönelik eleştiriyi kültürel olarak tabu haline getirmiştir. Makale, eleştirel düşüncenin gelişimi için epistemik alçakgönüllülüğün ve çoğulcu bir düşünsel iklimin gerekliliğine vurgu yaparak, İslam dünyasında entelektüel özgürleşmenin imkanlarını tartışmaya açmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• felsefe
• epistemoloji
• eleştirel düşünce
• yazılı kültür
• osmanlı imparatorluğu

From Writing to Print: The Epistemological Trajectory of Critical Thought and the Ottoman Case

Abstract

This article examines the historical and cultural development of critical thinking within the context of writing and the printing press, focusing specifically on the epistemological dynamics of Islamic civilization. Critical thinking is portrayed not merely as an individual cognitive skill but as a historically shaped mode of awareness, deeply influenced by social and cultural contexts. The invention of writing—and more significantly, the printing press—dissemination, and critical evaluation of knowledge, thus enabling the institutionalization of rational inquiry. However, the late adoption of the printing press in the Ottoman Empire has been associated with the high epistemic status attributed to sacred texts and written culture; the exemption of certain foundational texts from criticism limited the development of critical thinking. The perception of books as not only carriers of knowledge but also as sacred objects culturally rendered criticism of the text and its author a taboo. The article argues that for critical thinking to flourish in Islamic intellectual life, there must be a shift toward epistemic humility and pluralistic modes of reasoning. It suggests that a renewed intellectual culture—rooted in tradition yet open to critique—could pave the way for the revitalization of critical inquiry in contemporary Muslim societies.

Keywords

• Philosophy
• Epistemology
• Critical Thinking
• Written Culture
• Ottoman Empire.

Kaynakça

1. Aquinas, S. T. (2014). The Summa theologica: Complete edition. London: Catholic Way Publishing.
2. Akarsu, B. (1998). Felsefe terimleri sözlüğü (8. baskı). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
3. Anay, H. (1996). Bir Osmanlı düşüncesinden bahsetmek mümkün mü. Dergâh, c. VII, sy, 76, 12-14.
4. Arslan, A. (1992). Aydınlanma. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(2), 23–32.
5. Arslan, H. (2018). Epistemik Cemaat-Bir Bilim Sosyolojisi Denemesi (Paradigma Yayınları). Paradigma Yayınları.
6. Arkoun, M. (1994). Rethinking Islam: Common questions, uncommon answers. Boulder, CO: Westview Press.
7. Aydın, H. Aydın, H. (2023).”İslam Kültür ve Eleştirel Düşünce.” Kültürel Sorunlarımız Üzerine Felsefi Sorgulamalar içinde, Bursa: Sentez Yayınları.
8. Bağır, M. A. (2014). Kutsal kitap eleştirisi: eski ahit örneği ve modern dönem öncüleri. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 31(31), 279–310.

9. Copleston, F. C. (2000). Felsefe tarihi: aristoteles (A. Yardımlı, Çev.). Ankara: İdea Yayınevi.
10. Descartes, R. (2020). Meditasyonlar (Ç. Dürüşken, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
11. Dewey, J. (1910). How we think (Rev. ed.). Boston: D.C. Heath & Co.
12. Duralı, Ş. T. (2000). Çağdaş küresel medeniyet. İstanbul: Dergah Yayınları.
13. Duralı, Ş. T. (2013). Aklın anatomisi: Salt aklın eleştirisinin teşrihi. İstanbul: Dergah Yayınları.
14. Durmuş, B. T. (2017). Matbaa teknolojisinin Osmanlı Devletine giriş koşulları ve tartışmalar. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 5(2), 950–968.
15. Eisenstein, E. L. (1980). The Printing press as an agent of change. Cambridge: Cambridge University Press.
16. Ertekin, F. (2018). Geç dönem Osmanlı düşüncesinde bekâ arayışlarının epistemolojik temelleri (1878-1918). M. Omay, C. Şenel, & A. İbişi (Yay. Haz.), Uluslararası İstanbul Felsefe Kongresi Bildiri Kitabı (C. 1, s. 3–37). Mantık Derneği Yayınları.
17. Febvre, L., & Martin, H. J. (1976). The Coming of the book: the ımpact of printing, 1450–1800. London: Verso.
18. Foucault, M. (2020). Bilginin arkeolojisi (V. Urhan, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
19. Freire, P. (1991). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
20. Goody, J. (2011). Yaban aklın evcilleştirilmesi (K. Değirmenci, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
21. Goody, J. (2013). Yazılı ve sözel arasında etkileşim: okur-yazarlık, aile, kültür ve devlet üzerine incelemeler (M. Küçük, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
22. Gutas, D. (1998). Greek Thought, Arabic Culture. London: Routledge.
23. Harari, Y. N. (2015). Hayvanlardan tanrılara: Sapiens – İnsan türünün kısa bir tarihi. (E. Genç, Çev.). İstanbul: Kolektif Kitap.
24. Heideger, M. (2013). Düşünmek ne demektir?. İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
25. İnalcık, H. (1978–1997). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu’nun toplumsal ve siyasi yapısı (Cilt 1–3). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
26. Johns, A. (1998). The Nature of the book: print and knowledge in the making. Chicago: The University of Chicago Press.
27. Kant, I. (2013). An Answer to the question: ‘what is enlightenment?’. London: Penguin UK.
28. Kaplan, M. (1946). Tevfik Fikret ve Şiiri. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
29. Lau, J. Y. (2024). Revisiting the origin of critical thinking. Educational Philosophy and Theory, 56(7), 724–733.
30. Logan, R. K. (1986). The Alphabet effect: The Impact of the phonetic alphabet. New York, NY: New York State.
31. Makdisi, G. (1981). The Rise of colleges: Institutions of learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.
32. Mardin, Ş. (1992). Bediüzzaman said nursi olayı: Modern Türkiye’de din ve toplumsal değişim (M. Çulhaoğlu, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
33. McLuhan, M. (1962). The Gutenberg galaxy: the making of typographic man. Toronto: University of Toronto Press.
34. Mystakidis, B. A. (2001). Osmanlı hükümeti tarafından ilk kurulan matbaa ve bunun neşriyatı (M. Yılmaz, Sadeleştiren). Türk Kütüphaneciliği, 15(4), 436–442.
35. Nasr, S. H. (1993). Knowledge and the sacred. New York: State University of New York Press.
36. Onat, H. (2013). İslam bilimleri ve yöntemi açısından tarihin anlam ve önemi. In M. M. Söylemez (Ed.), Kur’an ve İslami İlimlerin Anlaşılmasında Tarihin Önemi (ss. 1–68). Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
37. Ong, W. J. (2013). Sözlü ve yazılı kültür: Sözel yapıların teknolojileşmesi (S. P. Banon, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
38. Paul, R., & Elder, L. (2020). Kritik düşünce: Yaşamınızın ve öğrenmenizin sorumluluğunu üstlenmek için araçlar (Ed.: A. E. Aslan & G. Sart). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
39. Pektaş, N. (2015). The Beginnings of Printing in The Ottoman capital: Book production and circulation in early modern istanbul. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 16(2), 3–32.
40. Platon. (2019). Sokrates’in savunması (S. Eyüboğlu, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
41. Popper, K. (2002). The Logic of scientific discovery. London: Routledge Classics.
42. Ramazan, Y. (2020). Düşünmenin alfabesi. İstanbul: Ketebe Yayınları.
43. Ricoeur, P. (1999). Eleştiri ve inanç (A. Derman, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
44. Robinson, F. (1993). Technology and religious change: Islam and the ımpact of print. Modern Asian Studies, 27(1), 229–251.
45. Rosenthal, F. (2004). Bilginin zaferi: İslam düşüncesinde bilgi kavramı (L. Güngören, Çev.). İstanbul: Da Yayıncılık.
46. Ruggiero, V. R. (2017). Eleştirel düşünce için bir rehber (S. Atay, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
47. Russell, B. (2004). History of Western Philosophy. London: Routledge.
48. Sezer, B. (1988). Türk sosyolojisinin ana sorunları. İstanbul: Sümer Kitabevi.
49. Şahinel, S. (2007). Eleştirel düşünce. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
50. Unan, F. (1999). Osmanlılarda medrese eğitimi. Yeni Türkiye. 5, 149.
51. Weber, M. (1999). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (Z. Gürata, Çev.). İstanbul: Ayraç Yayınevi.
52. Yılmaz, K. (2021). Eleştirel ve analitik düşünme. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
53. Zagzebski, L. (1996). Virtues of the Mind: An ınquiry into the nature of virtue and the ethical foundations of knowledge. Cambridge: Cambridge University Press.